Tilsyn i mellom byger og storm

Medan mange rundt om uroar seg for om det er nok hjortetakksalt i årets ladning med julemenn, har det for min del vore eit større problem med alt det dårlege vêret som har kome inn over kysten vår, og gjort det vanskeleg å krysse fjorden ut til Uksnøya for å sjå etter sauane. 

Laurdag vart det heldigvis ei glipe mellom dei verste stormane, og då gjeld det berre å kome seg ut. Når att på til sola kika fram, kan ein berre drage eit djupt drag med frisk sjøluft ned i lungene og senke skuldrane i førjulsstria.

Marius er skjeldan vanskeleg å få med på tur ut til sauane

Når kaia står under vatn pga stor flo, får ein nytte gamlemåten

Normalt får ikkje sauane på Uksnøya tilleggsfôring, men i år nærmar "best før-datoen" på naudfôrlageret vårt seg, og vi sper då på kosten med nokre kilo med tørrhøy i ny og ne slik at vi får tømt lageret. Etter ein tur bort på tunet for å legge ut litt høy i fôrhekkane, tok vi med litt høy rundt øya og ut på holmen dyra stod på. Då kan vi bruke fôret til å gje dei relativt skye dyra gode assosiasjonar til oss, og vinterstid er den lettaste tida å få temt dyra. Dyra spring mindre for å bevare energi, og sett sjølvsagt større pris på ein munnfull høy enn når markane er fulle av friskt grønt gras. Når vêrane er tamme i tillegg, vert det lettare å lokke flokken nært innpå seg.

Ingenting å seie på utsikta i det vi rundar rundt Uksnøya

Skarv og måse tek ein kvil etter ei h

ektisk julestri

Storm og styggevêr er ikkje berre dumt, då kjem det masse godt fôr opp i fjøra - noko sauane veit å nytte seg av

Flokken kosar seg med ein smak av sommar

Ikkje heilt ulikt ei viss scene frå Rambo

Apollo, ein muskuløs vêr vi kjøpte av Egil Kvalsund, fekk namnet sitt etter boksaren i Rocky-filmane

Det var det for denne gong, so får dåkke alle ha ei fortsatt god førjulstid!

Kunsten å ta seg betalt

Villsaunæringa er ikkje først og fremst kjent for lønnsemda si. Ein kan kanskje klage over både det eine og det andre, men noko av skulda ligg nok hjå næringa sjølv. Eg snakkar om kunsten å ta seg betalt.

For mange utgjer tilskot frå stat og fylke meir enn det ein får for produkta ein sel. Rett nok kjem det her også inn tilskot for kulturlandskapspleie og beite av dei viktige kystlyngheiene, som det naturleg nok er vanskeleg å få betalt for i den opne marknaden. Likevel har vi eit ansvar for å ta betalt for varene våre. Om ein skal auke produksjonen av mat produsert i Norge, på norske ressursar, treng ein meir enn ein gjeng idealistar som driv utan at det gjev noko att i lommeboka!

Dyr som har levd gode liv og ete det beste kysten har å tilby, gjev mat med høg kvalitet!

Det som truleg skil mange av villsaubøndene frå anna norsk landbruk, er at det er fleire som driv med dette som hobby. Ikkje det at det er so mange andre heller som greier seg av landbruket åleine i dag, men innan villsaudrifta er det nok mange som har økonomi langt ned på prioriteringslista. Då vert det kanskje enkelt å "gje bort" produkta sine. Og slikt fører til dårleg økonomi. Ikkje berre for den som sel rimeleg, men også for kollegaen i nabobygda som prøvar å ta seg betalt, og kanskje skal leve av dette.

Utan dokumentasjon vil eg påstå at villsaukjøt er noko av det betre du kan ete. Vel, heilt utan dokumentasjon er eg ikkje; tilbakemeldingar frå fornøgde kundar tyder på at det ikkje er langt unna sanninga. Samstundes må eg vel nemne at det kan vere er stor skilnad innad i kategorien, alt etter kor dyra går og kva vekstar dei et; men jamt over er dette er produkt vi kan vere svært stolte over!

Kva er so rett pris? Er det det marknaden er villeg til å betale? Eller er det det det kostar å produsere vara? Ein kan kanskje seie at desse to faktorane normalt skal finne same nivå om det skal finnast ein marknad for produktet, men det er før subsidier, lokketilbod, idealisme og kanskje også uvitenheit kjem inn i reknestykket. For det er i alle fall ikkje produksjonskosten som pregar prisbiletet i dag. Sjølv skulle eg likt å teke litt meir betalt for kjøtet vi produserar, i alle fall når ein veit at kostnadane stig betydeleg år for år. Dessverre kan det verte vanskeleg å forsvare høgare prisar når det er fleire i regionen som sel so billeg, at eg er sikker på dei sel med tap. Eit lite apropos er at matbutikkane dumpar prisane og nyttar lammelår og svineribbe som lokketilbod. Slik hjelp sjølvsagt heller ikkje. Når maten vert selt ut nærmast til prisen av emballasjen det er pakka i, tek det bort respekta for arbeidet som ligg bak, og oppdreg kundane til at mat ikkje skal koste noko. Mange hugsar nok då svineribba var selt til 9,90 kr/kg, noko som førte til at folk brukte det til hundemat? Slikt fører i alle fall ikkje til aukt lønnsemd eller respekt for dei som dreg det tyngste lasset med å få maten på bordet; bøndene. Det einaste mottrekket eg kan sjå, er å selje ei historie og produkt med unik smak, som folk er stolte av å servere både seg sjølv og heldige gjestar. Hugs at prisen er også med å påverke smak og oppleving; når svineribba kostar mindre enn ein ferdigpizza, bidreg det ikkje akkurat til å gjere julemiddagen meir eksklusiv.

Villsaukjøt - ei delikatesse frå kysten

Men la oss sjå litt på prisane på villsauslakt. Eg skal ikkje sei kva pris du bør ta, men tenk nøye over korleis ditt reknestykke bør sjå ut. Minimumsprisen din bør i alle fall vere slik at du tener litt meir på å selje kjøtet ditt til sluttkundar enn å la slakteriet behalde det, men det ser det ikkje alltid ut til at folk gjer. Om du skal finne denne prisen, må du starte med prisen du får for kjøtet om du sel det til slakteri. So legg du til kostnadar for frakt, partering, pakking og andre utgifter dei skal ha for å ordne det for deg. So kjem tida du brukar på å selje kjøtet, avtale henting og levering, fakturering og normalt også ein pris per billag frå rekneskapskontoret som skal føre rekneskapet ditt. Kanskje får du ikkje betalt for alt du leverer også, eller nokon er bortreist og du brenn inne med leveransen. Når du ha teke med alle desse postane går du altso i null, men du har no i alle fall fått betalt for tida di. Om du sel kjøtet rimelgare enn dette, kan ein seie at ein taper pengar på heile operasjonen. Og om ein har i tankane at prisane som ein får betalt frå slakteria er langt under det det kostar å produsere vara, burde ein heller arbeid for å fått betre betalt, ikkje mindre! Eg har i alle fall den trua at på sikt er heller ikkje kundane tent med å betale for lite. Då fell vara eller tenesta bort, Norge veks igjen, og alle partar taper.

Når det kjem til prisen på villsauskinn, er prisen eg betalar for å bereide skinna ofte høgare enn desse "skinna" ein får kjøpt mellom anna på IKEA. Men når vi kan produsere svært flotte skinnfellar, som både er fargeekte, toler vask og kan lyfte ei kvar velinnreidd stove til nye høgder, treng vi ikkje konkurrere med dei på pris. Det fins ein marknad for produkt med høg kvalitet og ei spennande historie. Mi oppleving er i alle fall at kundane er villege til å betale for seg, når vara held høg kvalitet og når det er noko dei verkeleg sett pris på.

Mat må dei fleste av oss ha, og folk hadde nok kjøpt mat sjølv om den kosta litt meir. Det er difor synd at ein skal verdisette norsk mat av beste sort slik at vi undergrev målet om auka matproduksjon på fornybare ressursar her heime. Det sett også krokfot på dei som prøvar å livnære seg av dette. Tenk på det før du gjev bort neste års produksjon.

Statistikk - trivelege tal (eller rettare sagt bokstavar)

Slaktelistene har kome i hende, og ein kan ikkje anna enn å glede seg over eit godt resultat, i alle fall når det kjem til klassifiseringa av dyra vi sendte.

For deg som ikkje veit kva klassifisering er, kan ein kjapt sei at det er ei form for karaktersetting for slakta. Det heile kan vere ganske komplisert, og ein må vere godkjent klassifisør før ein kan arbeide som klassifisør på eit slakteri. Då må ein mellom anna vurdere kjøtsetnad, feitt, beinmengde, osv. Men det skal vi ikkje gå inn på no, utover å sei at E+ er best, og P- er dårlegaste karakter, der bokstavane EUROP (som systemet heiter), utgjer skalaen. For årslam av gamalnorsk sau utan oppfôring på mellom anna kraftfôr, er normalt O bra, og R svært bra. Grunnen til det er at denne rasa ikkje er avla for å gje store slakt, og får difor normalt lavare karakterar.

Men før vi kjem inn på sjølve statistikken, so vil eg gjenta åtvaringa frå i fjor om at det fins tre typer lygn; svarte lygner, kvite lygner og statistikk. Les gjerne posten frå i fjor om du ikkje har gjort det før, den kjem inn på ein del kritierier for tolking av statistikkane rundt villsaudrift.

Trykk gjerne på bilete under for å få sjå det i større format.

Som du ser er 2015 det beste året klassifiseringsmessig dei siste ti åra. (Vi hadde ikkje so gode resultat før 2005 heller). Kor mykje som skal tilskrivast vêrane er litt tidleg å seie, men vêret og temperaturen vi har hatt i vår og sommar er kjent for å gje optimale forhold for god vekst for sauer.

Snittvekta på slakta lam vart 11,23 kg i år mot 10,91 kg i 2014. (Vi sender også små lam til slakt, noko som sjølvsagt dreg ned tala samanlikna med dei som fôrar dei minste over).

NB: I år hadde vi usedvanleg mykje vêrlam, faktisk 40 % søyelam og 60 % vêrlam, noko som truleg også hjelp på.

Fagdag i havgapet

Sist laurdag var det sommarsanking på Uksnøya, og då eg gjekk og leitte etter ei sakna søye i dei frodige lyngheiene, drøymde eg meg vekk i alle dei flotte vekstane som stod frodig opp etter støvleskafta. "Tenk kor kjekt det hadde vore å få med seg ein biolog ut hit, for å vurdere tilstanden på plantane og arbeidet vi gjer", tenkte eg medan vinden suste i lyngen. 5 minutt seinare ringte telefonen i lomma...

Nei, denne gongen var det ikkje Reidar Christiansen som ringte for å høyre om eg kunne tenkje meg å komme inn i styret til Norsk Villsaulag. Det var ein triveleg kar frå Bioreg som kunne fortelle at dei hadde fått i oppdrag frå Fylkesmannen å vurdere lyngheiene på Uksnøya. To biologar ville ta turen ut allereie tysdag, og spørsmålet var korleis dei skulle kome seg ut!

Nokre få dagar seinare stod eg på parkeringsplassen i Brattvåg Småbåthamn og venta spent. Sjefen var snill og ga meg fri, slik eg kunne bli med biologane ut på Uksnøya. Bror min hadde ferie, og var allereie komen i båten. Fersk bensin er fyllt på tanken og det verste regnet hadde gitt seg. Planteriket er kanskje ikkje det som interesserer bror min mest innanfor villsaudrifta, med mindre det er noko som skal slåast då; men som fast båtførar var han med på tur. Marius stilte villeg som styrmann.

Biologane hadde fått i oppdrag å vurdere verdien av kystlyngheia på Uksnøya. Sidan den ikkje var kartlagt, hadde den automatisk fått klasse C, som er den minst viktige av klassifiseringane, og betyr lokal viktig. Spørsmålet var om den skulle oppjusterast, og i sofall om det var A - svært viktig, eller B - viktig som var rett klassifisering.

På veg ut utfordra vi sjøsjuka til gjestane ved å kike i kart og loggar over brenninga som eg hadde teke med. Terje meinte på at det kanskje var lurast at vi lot papira ligge over den noko rufsete fjorden, men når eg var interessert i ein soppart som tidlegare var funnen, gjekk det ikkje lenge før bøkene vart opna, og sjøstyrken vart testa. Heldigvis sto alle på eksamen, og like friske og blide gjekk vi i land på Uksnøya.

Turen gjekk først over til Svølingen, der vi såg på arealet vi brente i 2006. Der finn ein i dag ei rekkje artar, mellom anna gras, urter, bladlyng og røsslyng. På veg tilbake kom dei over den svartelista tangsorten pollpryd. Eg har aldri vore klar over at den ikkje var ønska, men so kan ein vel heller ikkje vite alt. Heldigvis såg vi tydlege spor av at sauane har beitt på den, so då kjem den om ikkje anna litt til nytte.

Den svartelista tangarten pollpryd - tydeleg beitt av sauane

Seinare gjekk turen rundt om på holmar og øyer, der stadig nye registreringar vart føreteke, og eg fekk lære enda meir om vekstane ein ofte berre trakkar på utan å tenkje vidare over.

Han som leitar, han finn, i alle fall i kystlyngheia!

Kor stor del av den årlege veksten som sauen har beitt ned sei mykje om beitetrykket i lyngheia

Nitrogenkretsløpet der ute vart diskutert, og då spesiellt havet si betydning for villsaudrifta. På Uksnøya går det rundt 110 dyr vinterstid, noko som er høgt med tanke på kva areal som er tilgjengeleg, og det faktum at vi normalt ikkje fôrar. Med 1000 dekar til rådigheit, der kanskje 70 % er lynghei av ulike samansetningar, vil nok mange reagere på dyretalet. Likevel har både Mattilsynet og røynde villsaufolk vore ute og kika, utan å meine anna enn at ting ser bra ut. Eg har likevel vore litt obs på dette med beitepress, og ikkje minst interessert i kva som er årsaka til at det går så bra. Eg har alltid hevda at om vi ikkje hadde hatt fjøra, kunne vi aldri hatt so mykje dyr. Dyra finn mykje mat i fjøra, og skiten som kjem ut igjen vert spreidd utover markane og i lyngheia. Slik kjem ny næring og gjødsel til, og kretsløpet ser ut til å vere i balanse. Sjøfuglane gjer også sin del, både i form av skit, men også krabbeskal og fiskerestar som vert viktig næring i landskapet. Dette er svært tydleg på toppane på haugane rundt om, der grøne oasar stikk opp av røsslyngen som trivst best i den sure torvjorda.

På toppane vert det gjerne grønt, ein konsekvens av at måsen skit og legg igjen restar av skaldyr - Uksnøya i det fjerne

2 år gammal røsslyng på Storholmen

Kystlynghei på Storholmen, 2 år etter brenning

Ein kan ikkje berre kike ned om ein skal få det store bilete - Biolog med storhavet i bakgrunnen

Men tilbake til dei to biologane i havgapet. Dei hadde vorte vist sitkagranskogen som eg har irritert meg over, men aldri kome so langt å gjere noko med. Heldigvis held sauane og det harde vêret den i alle fall delvis i sjakk, sjølv om trea vert større og konglene fleire år for år. Det gjekk ikkje lenge før prat om fjerning av både sitkagran og buskfuru (som også er ein framand art) kom på agendaen. "Vi må nok anbefale å få fjerna dette i rapporten vår". For ein som hatar sitkagrana og all skaden den har påført norsk natur meir enn pesten, var ikkje det akkurat ein stor kamel å svelge.

Ein del av sitkagranskogen på Høgvêrholmen - her bør nok motorsaga leitast fram

Og akkurat sitkagrana vart ivrig diskutert på veg heim. For ein treng ikkje å vere biolog for å forstå alvoret i situasjonen. Akkurat no skjer det uoppretteleg skade  i norsk natur, og kanskje alle mest i dei truga kystlyngheiene. På veg i land var det tid for oppsummere. Rapporten vert ikkje klar før neste år, men klassifiseringa vert klar allereie i haust. Eg kan nok tøre å røpe at dei likte det dei såg...

Ha ein fortsatt fin sommar, og legg gjerne igjen ein kommentar!

Og PS: legg gjerne ned ei sitkagran eller to i sommar då!

Årsmøte i Norsk Villsaulag

Helga 5.-7. var det duka for årsmøte i Norsk Villsaulag. Det var Frøya og Hitra Villsaulag som arrangerte, og forventningane til ei spanande helg med masse villsaustoff var høge.

Fredagen var det ingen aktivitetar på planen, anna enn at vi i styret skulle samlast og legge siste hand på sakene som skulle presenterast. Eg henta Alv Ottar Folkestad på bussterminalen, og vi sette kursen nordover. Alv Ottar er kanskje mest kjent som tidlegare leiar i Norsk Ornitologisk foreining, og vår fremste havørnekspert. Med ein slik gjest i bilen, kan eg seie at turen opp vart eit høgdepunkt i seg sjølv. Eit hundretals fugle- og røvarhistorier seinare, kom vi fram til Hemnskjela, midt i Trondheimsleia, der årsmøtet skulle haldast.

Laurdag starta dagen med det formelle årsmøtet, der det mellom anna vart halde val. Helge Stranden, som har vore leiar i Norsk Villsaulag i 7 år, takka av i år, og vart avløyst av Alv Ottar, som var nestleiar fram til årets årsmøte. Fleire nye fjes vert det også i styret, sidan to andre styremedlem også hadde takka nei til attval. Det vert spanande å bli kjent med desse, og å kome i gong med vidare arbeid i Norsk Villsaulag.

Helge mottek blomar for lang og tru teneste i Norsk Villsaulag

Etter den formelle delen var ferdig, var det Vibeke Lind frå Bioforsk på Tjøtta som skulle presentere funna i deira forsking på Gamalnorsk sau. Som du kanskje fekk med deg, la dei i fram ein spanade rapport, som mellom anna peika på at ein kan oppnå gode resultat og god dyrevelferd i utedrift. Heile rapporten kan du lese her: Gammalnorsk sau i unike kulturlandskap

Presentasjonen var kjempebra, og Vibeke kom med fleire spanande fakta frå forskinga. Den påfølgjande debatten rundt funna engasjerte dei frammøtte slik, at ordstyraren til slutt måtte heve stemma for å hanke inn kontrollen på alle som ville ha ordet. Forsamlinga var einige i at det var svært viktig med forsking og fakta om drifta og Gammalnorsk sau, og mange gode forslag til vidare forsking kom på bordet.

Eg skulle eigentlig halde ein presentasjon av arbeidet med å utforme ein rasestandard for Gammalnorsk sau, men sidan debatten om villsauforskninga var so god, kom vi til at vi fekk ta det at ved eit seinare høve.

Før festmiddagen vart det tur til ei villsaubesetning på Hemnskjela, der vi også fekk omvising i dei gamle tyske festningsverka på øya.

Etter ein flott festmiddag, gjekk turen opp på loftstova på ei av rorbuene, der debatten og villsaupraten gjekk utover kveld og natt. Ein viktig del av slike samlingar er å stifte kjennskap til andre i næringa, og ikkje minst utveksle erfaringar og syn.

Søndag gjekk turen til Dalpro, ei veksbedrift på Hitra som har satsa på hjort og villsauslakting. Der fekk vi omvisning i slakteriet, og ein god debatt rundt deira virke i å utvikle produkt av villsau. Dalpro slaktar ca 2000 villsaulam i året, og ein heil del av dette vert vidareforedla der. Produkta frå Dalpro har fleire gongar vunne dei gjevaste matprisane i Noreg, og fleire av desse er laga av villsau frå Hitra og Frøya. Veggane var fulle av diplomar, noko som gjer at dei snart må til å utvide! Heldigvis fekk vi lurt oss til å handle litt i utsalet deira, slik at dei heime fekk noko å glede seg til.

Sverre Johansen fortel om den spennandes utviklinga ved Dalpro

Dei siste diplomane var enno ikkje oppkomne, det spørs om veggen må utvidast.

Godbitar til sals for dei som tek turen innom utsalet til Dalpro på Hitra

Driv du med villsau og er enno ikkje medlem i Norsk Villsaulag? Kva ventar du på? Ikkje vert du blakk, og du får anledning til å vere del av eit viktig arbeid for å bevare villsau, sikre interessene til villsaunæringa, og ikkje minst ta del i spanande aktivitetar knytt til villsau og lyngheiskjøtsel.

Klikk her for å lese meir.

Villsau for ein kvar pris?

Når ein skal drive med sau, anten det er for å halde landskapet ope, stelle beita, kjøtproduksjon eller som rett og slett som hobby, må ein vurdere kva rase ein skal drive med. For mange er svaret Gamalnorsk sau, også kjent som villsau. Men er det valet alltid rett?

For ikkje mange tiår sidan var Gamalnorsk sau nærast borte, men vi har sidan midten av nittitalet opplevd ein stor vekst i talet på dyr og besetningar. Ein finn no villsau rundt om i heile Norge, frå inste fjord til ytste nes og holme, truleg finst det rundt 40 000-50 000 overvintrande dyr. Mange stadar finn sauane all maten sin sjølve, sommar som vinter, medan andre stadar står dei inne på fullfôring vinterstid.

Hovudgrunnane til at villsauen har opplevd denne renessansealderen er nok at fleire og fleire gardsbruk har anten gått ut av produksjon eller gått gjennom ei voldsom industrialisering. I kjølvatnet av dette har det opna seg ei nisje i å halde utmark og mindre beiteareal i hevd ved hjelp av "uindustrialiserte" dyr. Ein har altso sett verdien av å halde landskapet ope der store traktorar og tunge kyr ikkje kjem til, for ikkje å snakke om å halde den truga landskapstypa kystlynghei i hevd.

Før vi går vidare, skal eg gå gjennom kva som gjer den Gamalnorske sauen so spesiell.

Gamalnorsk sau er som du kanskje veit, i nær slekt med dei opprinnelege sauerasane. Den er med andre ord framleis ganske lik "den opprinnelege sauen" sidan den ikkje har blitt avla so mykje på for å få fram dei eigenskapane den har, og den har difor eit stort genetisk mangfald. Felles for alle artar med stort genetisk mangfald, er at dei som art er betre rusta til å møte nye utfordringar. Dette kan anten vere sjukdommar, endring i miljø (klima, forureining mm) eller endra bruksbehov. Hadde det ikkje vore for at villsauen sleppte ulla sjølv, og difor hadde ullstrå med tette endar som gjorde den ekstremt godt egna til å lage sjøvottar til bruk på fiske, ville den truleg vore utrydda. I dag har polymer-industrien gjort slutt på dette behovet (i alle fall enn so lenge), men andre eigenskapar har no teke over som like viktige. I dag er det i all hovudsak fire ting som gjer villsauen so populær: 1. enkle lammingar. 2. emna til å vekse, trivast og produsere på beite som er for dårlege til større raser. 3. svært lite sjukdommar. 4. kjøtkvalitet i verdenstoppen (?).

Medan dei enkle lammingane gjer at "kven som helst" kan drive med villsau utan å måtte ha fulltidsjobb under lamminga, gjer det at den kan pusse beite, utmark eller truga kystlynghei at dei fyller nisja av industrialiseringa svært godt, og at samfunnet er villege til å gi økonomisk støtte for jobben vi og sauane våre gjer. At den generelt er frisk og har emna til å sjølvmedisinere seg mot ein del plager og sjukdom, er sjølvsagt og ein stor fordel, både for dyr og eigarar. Kjøtet frå villsau vinn stadig viktige prisar for kvalitet, og ettersom trenden med lokal og meir berekraftig mat vinn meir og meir moment, er dette med på å drive rasa fram i lyset igjen.

Likevel finst det andre raser som også er aktuelle til i alle fall ein del av bruksområdet. Gamalnorsk spælsau er ei av dei. Det er ei sauerase som er avla fram frå Gamalnorsk sau. For å gjere det veldig enkelt kan ein seie at Gamalnorsk sau (villsau) er kystvarianten, medan Gamalnorsk spælsau er innlandsvarianten. Sjølv om Gamalnorsk spæl normalt gjev både fleire og større lam enn villsau, har ein ikkje fått til same utviklinga i talet på dyr som for villsau. Rasa har vore truga, og ein skulle gjerne hatt fleire som starta opp for å greie å bevare denne for framtida. I ei tid der mange ser seg om etter alternativ for å få opp slaktevektene, både ved hjelp av avl og ein betydeleg kraftfôrbruk, er dette eigenskapar som burde tale til fordel for Gamalnorsk spæl, og andre raser. Overgangen til Gamalnorsk spæl ser dog ikkje ut til å skje.

Det som derimot skjer, er at eg stadig oftare høyrer og les om folk som som driv med villsau som er so opptekne av storleiken på slakta og dei økonomiske resultata det gjev, at ein gjer tvilsame grep for å oppnå dei. Det ser no ut til å vere ein akselererande trend å blande inn andre raser for å få opp slaktevektene. Paradokset er at med dette prøvar ein å gjere opp igjen jobben som gardbrukarar rundt om i Norge har gjort dei siste hundre åra. Dei som gjorde dette avlsarbeidet, og dei som seinare dreiv avlsstasjonane hadde truleg mykje meir kompetanse på sau enn det mange av dei som driv med kryssing i dag har. Ein kan difor stille spørsmålet: er dette er rett veg å gå? 

Vil ein oppnå ei ny rase som har alt ein kan ønskje seg, utan nokon av bieffektane dette fører med seg? Vil ein kunne få ein større og endå meir kjøtrik sau, som kan greie seg på lite, lamme lett, halde seg frisk og rask og ikkje minst levere den kjøtkvaliteten vi i dag kjenner? Svaret er heilt klart nei. Ein har ikkje klart dette tidlegare, verken i saueavl eller noko anna form for dyreavl, og ein vil ikkje greie dette i framtida. Eg skal ikkje gå alt for langt inn i grunngjevinga til dette, men mykje av dette kjem ned til enkel biologi. Store muskuløse dyr treng mat med meir næring i. Dei får også vanskelegare fødslar. Målretta avl og kryssing er også negativt for rasa si emne til å halde seg friske. Sjå berre til hunderasane. Kvaliteten på sauekjøtet heng også saman med driftsfôrma. Ikkje tru at silo og kraftfôr gjev same smak og næringsverdi i kjøtet som einer, lyng, sopp, tare og strandeng.

Mi frykt er at når mange nok kallar desse hybridane eller avlsresultata for villsau eller Gamalnorsk sau, vil ein kunne øydeleggje den Gamalnorske sauen slik vi kjenner den, og med det sjølve fundamentet til det som gjer denne rasa so ettertrakta.

I sum er det alle vi som driv med Gamalnorsk sau som forvaltar rasa. Anten ein har peiling eller ikkje. Antan ein likar dei lyse eller mørke, store eller små, dyr som lammar lett, eller dyr som treng hjelp, er vala kvar enkelt villsaubonde tek med å sette retninga for kvar vegen går. Dei fleste er avhengige av å bytte vêrar eller kjøpe livdyr til nye besetningar. Om nokon då har putta inn "ureint blod" i flokken eller avla fram dyr med eigenskapar som ikkje er foreineleg med kva villsauen skal brukast til, kan dette få store negative konsekvensar. Det kan i tillegg vere vanskeleg å plukke opp for dei som skal kjøpe dyr, spesielt for dei med mindre erfaring, noko det noko det naturleg nok er mange av. Hugs at det ikkje berre utsida som tel; mykje av genmaterialet ligg skjult, og kan først slå ut i seinare generasjonar, både i form av vanskelegare lammingar, sjukdommar og adferdsendringar. Slike innkryssingar er heller ikkje råd å angre, so lenge ein ikkje har svært god kontroll på kven av dyra som er blandingsrase og kan plukke dei ut.

Om ein avlar fram dyr som ikkje har desse føresetnadane vil ein truleg oppleve ei auke i dyretragedier, som både vert trist for dyra det gjeld, men også for rasa og næringa. Mattilsynet og andre instansar vil effektiv, med eksempelets makt, og med god grunn, kunne gjere drifta so vanskeleg for alle at det for mange ikkje lenger vert råd å drive. Eit skada omdøme vil også sette den økonomiske stønaden som ofte er avgjerande for at drifta går rundt i fare, for ikkje å snakke om dei som støttar næringa ved å kjøpe kjøt og andre villsauprodukt. Dette vil skade både seriøse og useriøse villsaubønder. Mitt håp er at Mattilsynet er klar på at dette ikkje er akseptabelt innanfor dei meir ekstensive drifsformene, og slår ned på dette når dei kan.

For å strø salt i såra, er det i dag fleire av dei som fjuskar med innkryssing som sel varene sine som villsau, sjølv om det ikkje er villsau dei sel. Dette gjer at dei som driv på tradisjonellt vis kjem dårligare ut om ein samanliknar storleiken på slakta, og pressar endå fleire ut mot freistinga. Eit anna problem er at kvaliteten til merkevara villsau vert svekka, sidan ein ved å krysse inn andre dyr kan forringe kvaliteten på kjøtet som er noko av det som kjenneteiknar rasa. Heldigvis har Norsk Villsaulag no fått retten til å merke kjøt frå godkjente besetningar med "Villsau frå Norskekysten". Dette kan vise seg å verte ein viktig reiskap i å stoppe dei som driv med ureint spel i å selje varene sine som villsau.

So tilbake til det vi starta med: er villsau alltid rett? Svaret er heilt klart nei. Villsauen er ofte eit svært godt alternativ, men ikkje alltid. Sjølv om mange fleire i Norge burde starta opp og drive med rasa Gamalnorsk Sau for å auke norsk matproduksjon, er det fleire av dei som i dag driv med Gamalnorsk Sau burde heller dreve med feks Gamalnorsk Spæl eller Svartfjes.

Eg vil difor avslutte med ein liten appel: driv du med eller vurderar du innkryssing av andre raser? Stopp og tenk. Er der andre raser som passar betre til di driftsform? Kjenner du til dei langsiktige konsekvensane av innkryssing og målretta avl utover rasenormen? Og om du gjer dette, sel for all del ikkje kjøt eller dyr som villsau når det ikkje er det du har å tilby. Om du kjenner andre som driv på denne måten, ha mot til å konfrontere dei med konsekvensane dette vil gje på sikt. Om du er sluttkunde, still krav til at dei du handlar med driv med ekte villsau - og i framtida; sjå etter merkenamnet "Villsau frå Norskekysten"!

Villsauen og menneskja sine spor fylgjer kvarandre langt tilbake i historia - kor går vegen vidare?

God jul og godt nytt villsauår!

Takk for at du tok turen innom Villsausida i 2014. Håper å sjå deg at i 2015! Legg gjerne igjen ein kommentar om kva du ønskjer deg av villsaustoff i 2015. Kven veit, kanskje får du ønskje ditt oppfylt.

God jul og eit godt nytt villsauår!