Nærkontakt av tredje grad

Dei siste åra har vi arbeidd for å få dyra tammare slik at det vert lettare å føre tilsyn og å handtere sauene. Vi har mellom anna prøvd å temme lamma slik at vi gradvis skulle få fleire og fleire dyr som våga å ta kontakt. Sidan villsauane går ute året rundt på ei øyde øy, har dei ikkje mykje nærkontakt med menneske. Dei ser stort sett folk berre under tilsyn ein gong i veka, og det er berre under dei to sankingane vi kjem heilt innpå dei. I dag var det likevel duka for eit lite gjennombrot.

 

I strålande vintervêr tok vi turen ut til Uksnøya. Etter å ha leita litt på holmane der vi sist hadde motteke GPS-signal frå dei, oppdaga vi at dei hadde flytta seg over på sjølve Uksnøya. Då vi kom fram, gjekk eg og Natalie for å sjå etter dyra, medan Kjartan og Amalie gjekk laus på å skifte ut vatn og sjekke at alt stod bra til med husa.

Dyra stod ganske spreidt vest på øya, og når vi kom nærmare vart dei urolige og trekte saman slik som villsauar gjer når dei anar fare. Vi sette oss ned på ei tue, og prata stille og roleg til dei medan vi observerte dei gjennom kikkerten.

Det er viktig å ikkje komme brått på villsauane. Her skramlar eg litt med bøtta for å seie hei. - Foto: Natalie Fjørtoft

Vêrane hadde vorte temt før vi kjøpte dei, men dei var ikkje trygge på oss og då dei kom tilbake til flokken var det i alle fall fint lite som tyda på anna enn at dei helst ville vere i fred for oss menneske. Etter å ha temt dei skikkeleg i sommar når dei var i opplag på Fjørtofta, var håpet at vi også skulle greie å lokke dei til oss ute på Uksnøya. Dessverre var alle søyene i brunst alt for viktig til at dei kunne ta ei pause og helse på oss, so etter at vi hadde sleppt dei ut igjen har vi ikkje fått meir kontakt med dei.

Improvisert telelinse: kikkert framfor mobilkameraet kan gjere susen!

I dag tenkte eg likevel at vêret var so bra at det kanskje var verdt å sjekke om vêrane var leie av å varte opp alle damene og om dei kanskje hadde lyst til å friske opp gamalt vennskap over ein neve kraftfôr.  Etter å ha skrangla med bøtta kunne eg berre konstatere at det var ikkje den heilt store interessa. Dyra var heldigvis rolegare og fleire hadde lagt seg ned og tygde drøv. Etter å ha fått studert dei ei stund igjennom kikkerten, tenkte eg at eg skulle prøve å bevege meg rundt dei slik at eg fekk vinden i ryggen. Lukt er svært viktig for at dyra skal kjenne igjen menneskjer dei er trygg på, for ikkje å gløyme at lukta av kraftfôr kan då verte uimotståelig for dei.

Etter å ha rista godt i bøtta slik at lyd og lukt skulle friste dei, såg eg at vêrane kom litt ut av flokken for å sjå kva som skjedde. Eit par av dei var meir modige og kom nærare, og når dei andre såg kva som var i ferd med å skje kom dei etter. Eg flytta meg stadig lengre rundt dei for å få vinden endå meir i ryggen, og for å sleppe å ha sola rett bak meg. Når eg såg at kraftfôrstøvet frå bøtta vart teke rett mot vêrane, var spenninga stor om dette kunne gjere utslaget. Og jauda! Vêrane sette opp farta og kom rett mot meg. Då dei nesten var framme skjedde noko eg ikkje hadde forutsett; resten av flokken heiv seg etter vêrane og kom heilt innpå meg! Eit heilt unikt augeblikk i mi 20 årige karriere som villsau-entusiast! Etter litt hektisk snikfotografering, var Malo, den tammaste av vêrane, akkurat i ferd med å ete ta handa mi då ei av søyene lengre bak skvatt til og trekte med seg heile flokken. Gleda over å ha greidd å lokka til meg heile flokken vart fort snudd til fortvilelse over at dyra trekte seg unna og virka meir skeptiske.

Malo og resten av flokken på veg mot meg.

Eg venta litt, før eg roleg trekte endå lengre rundt dei og prøvde å få vinden på rett side igjen. Dyra stod no slik at dersom eg gjekk endå lengre rundt dei, var det naturleg for dei å trekkje bort frå meg og mot den andre sida av øya. Etter å ha lokka litt på dei, såg eg at interessa hadde heilt tydleg kjølna etter at dei vart skremt sist, og eg tenkte at no får det bere eller briste. Eg gjekk roleg rundt medan eg rista og snakka til dei. Når eg sette meg ned på huk, gjekk det ikkje lenge før vêrane kom springande og nærmast overfall meg i kampen om kraftfôret. Det vart amper stemning mellom vêrane om kven som skulle få ete, og rett som det var klinka dei i hop. Eg prøvde å dele ut frå begge hendene medan nokon andre fekk ete av bøtta, og det tok ikkje lange stunda før bøtta var tom.

Kvitfjes et av handa - 3 1\2 månader etter vi sist hadde kontakt.

Eg la merke til at ein av vêrane var ganske medteken i fjeset etter ei hard brunsttid, og kunne kanskje ha behov for medisinsk hjelp. Eg gjekk difor bort for å hente far min for at han og skulle få sjå på han, og for å hente meir kraftôr. Tilbake med flokken igjen kom to av vêrane og åt litt frå bøtta mi, men det var visst litt for skummelt med to personar, og ikkje lenge etter trekte dei seg unna. Heldigvis var det ingenting å seie på forma hans, og utover såret rundt auga såg alt til å stå bra til med han.

Kvitfjes ber preg av ei hard brunsttid og treng kanskje hjelp for å verte frisk.

Bøtta er tom, og vêrane undrar på kva dei skal ta seg til med no.

Planen om at dei tamme vêrane skulle trekkje med seg resten av flokken har altso lukkast! Av søyene som stod rett bak dei var det også mange kjente fjes, so det var heilt tydeleg at "tamheitsfôringa" har vore med på å roe dei ned. No gjeld det berre å halde jarnet varmt og greie å lokke resten av dyra nærare slik at dei også kanskje tør å komme bort for ein matbit. Mykje av formålet med dette er å kunne følje med dei på nært hald slik at ein kan oppdage skader på dyra og kanskje greie å skifte batteri på GPS-sendarane. Sidan vêrane no turte å kome nært meg igjen, håper eg å få følje ekstra med på vêren med skaden i fjeset. Kven veit, kanskje greier eg å behandle han ute på Uksnøya no som eg kan lokke han til meg?

Tilbakeblikk på villsauåret som gjekk - del 4

Vi har då kome til siste del av tilbakeblikket på villsauåret. Sommaren var komen og villsauane naut gode dagar på grøne markar.

Natalie hadde knapt landa i heimlandet før turen gjekk ut i vêrbeitet for å treffe igjen dei nye bestevennane sine. Kjartan hadde vore ute å lokka med kraftfôret heile sommaren, og rykta ville ha det til at dei hadde vorte endå tammare sidan sist vi traff dei. Litt risting med kraftfôrbøtta, og vips var vi omringa av vêrflokken.

Villsauidyll

Fleire av dei var fortsatt litt skeptiske og heldt seg litt på avstand, men Malo og Flekkfjes kom villeg heilt bort til oss for å få klapp og litt å knaske på. Det å temme vêrane slik at dei er rolege i lag med menneskjer er ein stor fordel. Villsauvêrane er ekstremt lite aggresive, men det er ikkje alltid like kjekt å måtte handtere skremde vêrar med store horn ut av innhegninga. Då er det fort gjort å få fingrane i klem i det vêren prøvar å komme seg laus. Den naturlege reaksjonen når dei vert fanga etter horna er å riste på hovudet, og med so mykje krefter i sving kan det vere lurt å vere forsiktig.

Det er ikkje berre villsauen som finn mat i lyngheia. Her sikrar Natalie frukosten før vêrane stikk av med blåbæra.

Seinare på sommaren er det gjerne fjerning av tistel som er den viktigaste aktiviteten. Tistelen har vorte ei plage på Uksnøya, men er no helden i sjakk og so smått på retrett etter fleire år med aktiv innsats for å bekjempe den. Meir om det kan du lese her.

Sommarane går som alltid alt for fort, og ikkje lenge etter villsauane nyt døsige dagar i villsaubeita er hausten rundt hjørnet. Hausten er den travlaste tida for ein villsaubonde, for då står både sanking og sortering på planen, før slakting og sal av kjøt kjem hakk i hel. Vêret på Vestlandet er i tillegg svært skiftande og hausttida er ofta prega av kuling og storm. Når godt over hundre dyr skal fraktast over eit vêrutsett havstykke, kan det verte mykje å attlete for. Heldigvis kan det vere flotte dagar om hausten også, noko vi fekk oppleve under årets haustsanking.

Haustsola går stadig lavare  på himmelen og då veks graset mindre og er mindre næringsrikt enn tidlegare.

Haustsankinga gjekk fint, og ein ekstra kjekk bonus var at Kårmund, morfaren min, fekk ta turen ut på Uksnøya. Ikkje mange månadane før hadde han grunna dårleg helse vore innlagt på sjukehus og seinare sjukeheim, men han hadde no kome seg til hektene igjen og heim til Fjørtofta, og denne helga skulle han på sauesanking.

Kårmund har aldri vore redd for å ta i eit tak, noko han også beviste denne dagen.

Dette året var vêret sopass bra at det var råd å halde att ein del av dyra å temme dei litt. Vi har prøvd dette tidlegare, noko du kan lese meir om her. Planen var å halde igjen årslamma som ikkje skulle slaktast, leiarsøya og dei av dyra som vi hadde hatt mest hell med å temme sist.

Lamma vi temte sist vart aldri so tamme at dei forlet flokken og kjem bort til oss, men når dei er sanka går dei gjerne litt ut av flokken for å helse på.

Natalie fôrar eit av lamma vi hadde temt tidlegare med høy

Seinare på hausten var det klart for slepp av vêrar. Vêrane kryssa fjorden endå ein gong, og ein kan undre om dei visste kva dei hadde i vente. Etter dei hadde hoppa ut av båten og opp på land, tok det ikkje lange tida før dei snusa og hadde fått ferten av søyene. Eg følgte dei med ei bøtte kraftfôr, for å prøve å halde dei tamme også etter at dei skifta beite. Dei stoppa fleire gongar for å få ein liten matbit, men ikkje lenge etter gjekk turen vidare målbevisst mot horisonten. Søyene var ikkje å sjå, men kursen var stødig og kunne kun bety at dei visste kor dei skulle.

Når flokken endeleg kom til syne bak ein haug, stoppa vêrane ein siste gong, fekk seg litt mat før dei nærmast sa takk for no og forlot meg til fordel for søyene. Når dei kom litt på vegen gjekk gangen over i sprang, og då var det på tide å gje dyra litt tid for seg sjølv for å friske opp gamle kjennskap.

Neste sommar skal vêrane vidare til ei anna besetning, noko som vert litt trist sidan dei har vorte so trygge på oss.

Ikkje før vêrane var frakta ut, kom den eine hauststormen etter den andre. Det vart vansklegare å krysse fjorden og vi var glade vi slapp å ta med dyra over fjorden i slikt vêr.

Kjartan ser over eit av dei brente beiteområda medan stormbygene piskar mot land

Lavtrykka kjem ikkje berre med dårleg vêr, men også med tare som er verdifull næring til dyra

Villsauåret gjekk då mot slutten, men eit nytt var like rundt hjørnet. Då er spenninga knytt til om dei kalde vinterane vi har hatt av dei seinare åra også kjem dette året, eller om graset snart spirar grønt i bakkane medan dei forblåste rognetrea ventar på små lam som snart skal sprette rundt dei slik dei har gjort so mange år før.

Tilbakeblikk på villsauåret som gjekk - del 3

Våren var komen for fullt, det vart varmare i veret, og det mangla ikkje på arbeid. Først ut var bygging av ei ny kai!

 

Når flytebrygga ute på øya må takast inn kvar haust for å unngå å verte knust av dei mange stormane som kvart år tek turen innom øya, vert det straks vansklegare å lande for å føre tilsyn med dyra. Vi hadde difor lenge drøymd om å få oss ei lita kai som kunne gjere det lettare å lande når flytebrygga er i opplag på Fjørtofta. Kjartan hadde samla deler i fleire år, og denne våren hadde han sveisa delane saman til ei kai. Planen var å krane den ferdige stålkaia på plass og forankre den fast i land.

Ein vakker vårdag tok vi tideleg fri frå arbeid og sette kursen utover. På Fjørtofta vart kaia lasta ombord og vi sette kursen mot Uksnøya. Det vart dessverre dårleg med fotografering under kraninga, då fellandes sjø og noko knapt med mannskap gjorde det heile til ei større utfordring enn vi sette pris på. Operasjonen vart ein kamp for å unngå at båten vart liggande fast på sanden når sjøen trekte seg unna. Heldigvis greidde vi til slutt å få kaia på plass og låst den i posisjon før båten fall tørr.

Terje og Kjartan arbeider med å låse fast kaia

Kjartan borrar hol i berget for å sikre kaia til land

På heimveg etter å ha fått kaia på plass - Uksnøya i bakgrunnen

Kaia i bruk kan du sjå her.

Neste ut var sommarsankinga på Uksnøya. Når dyra skal sankast må vi ha floa og fjøra på vår side. For å få alt til å passe, vart sankinga i år litt tidlegare enn vanleg. Dessverre gjorde dette i kombinasjon med ein sein vår at klippinga og nappinga vart vansklegare enn vanleg.

Ingjerd og Endre på veg for å starte driving av dyra frå aust

Noko av øyriket sett frå Høgværhaugen - spiringa etter lyngbrenning er tydeleg

Det var ikkje berre våren som var seint ute i år - her er eit reir med svartbakk- eller stormåse-egg

Villsauflokken er samla og arbeidet med klipping og napping kan starte

Juliane leiar ei nyklipt søye mot vekta

Caroline stiftar bekjentskap med eit av årslamma

Terje er meget godt nøgd med klippebukken som gjer at villsauen kjem i rett arbeidshøgde

Noko av spenninga dennen gongen var kor tam vêrane vi hadde kjøpt året før var. Dei var handtamme når vi kjøpte dei, men hadde gått i 8 månader i lag med flokken og vorte forvilla. Heldigvis gjekk det ikkje lenge før dei kom bort å snusa på oss og kraftfôret.

Natalie og vêren Malo finn tonen

Villsauane har luktkjertelen sin i anletet og finn det difor naturleg å helse ved å snuse og klemme.

 

Etter at villsauane er klare til å sleppast, går dei inne på tunet for å finne tilbake til lamma sine. Vi slepp dei so i samla flokk.

Sauesankinga gjekk flott og vêrane vart frakta på sommarferie på Fjørtofta. Kik innom for å få med deg neste del av tilbakeblikket vårt!

Villsausida ønskjer alle våre lesarar eit godt nytt villsauår!

Tilbakeblikk på villsauåret som gjekk - del 2

Vi fortsett vårt tilbakeblikk på villsauåret 2013. Når flammane etter lyngbrenninga  har slokna, er spenninga for ein villsaugjetar på Uksnøya om lamma snart skal kome til verda. Denne tida er det ekstra spanande når ein er ute på tilsyn, og når naturen viser seg frå si flottaste side kan ein ikkje klage!

Kikert er eit svært viktig verkty for ein villsaugjetar, spesielt i lammetida når ein ikkje bør forstyrre dyra meir enn naudsynt

 

Den nybrente Hellesundhaugen speglar si nye drakt i vasslokjet

 

Ingen lam å sjå so langt, men kanskje teleskopet kan hjelpe?

 

Ein bedagleg gjeng nyt stillheita før lamma og påføljande mas melder sin ankomst

 

To våryre havørner ser ut til å finne tonen medan dei svirrar rundt i spiral over Uksnøya

 

Som sauegjetar i havgapet får ein oppleve mykje flott natur - her er det ein flokk skarv som nyt vårsola

Det var ingen lam denne dagen tidleg i april, men på eit seinare tilsyn den 20. april hadde endeleg nokre få lam kome til verda!

Dei fleste villsaulam er født svarte slik som dette lammet, men skiftar farge når dei vert eldre

På tilsyn den 8. mai var lamminga i full gang, men den heilt store grasveksten lot vente på seg.

Villsaulam både nært og fjernt, då er det best å halde litt avstand so ein ikkje skremer dei unødig

Eit lite villsaulam med kvit haletipp får ein skvett mjelk av mor si.

Denne villsausøya har fått trillingar, noko som er skjeldan for villsau

På tilsyn den 26. mai kunne vi konkludere med at graset endeleg hadde vorte skikkeleg grønt og frodig etter ein svært sein vår.

Dei to villsausøyene likar ikkje at fotografen kjem for nær og søkjer mot resten av flokken

Kik innom snart, då kjem del tre av tilbakeblikket på villsauåret 2013!

Tilbakeblikk på villsauåret som gjekk - del 1

Villsauåret 2013 er snart ved vegs ende. Det har vore eit svært hektisk år på mange måtar, og det har difor vore knapt med tid til å legge ut bilete og tekst frå villsaudrifta. Vi tek difor eit ekstra grundig tilbakeblikk i år, slik at du kan få sjå litt av kva villsauåret har gått med til. Her kjem del 1.

Villsaujenta på veg på tilsyn i februar

Det er ikkje enkelt å krysse fjorden heimatt i slik vêr, so då får ein vente til det klarar

Villsauane leiter etter mat som stikk ut av snøen på haugen vest for løa

Ingenting er so gale at det ikkje er godt for noko - stormane bryt tare opp på land, noko som villsauane veit å sette pris på

Vi har aldri brent so mykje lyng som i år, noko som mange av dei spreke fjellturistane fekk sjå palmehelga 2013. Røyken gjekk høgt til vers og kunne sjåast frå milevis unna.

Sørsida av Storholmen  brenn godt og varmen vart so sterk at underteikna nesten måtte rømme på sjøen

Storholmen på Uksnøy i full fyr - ein av dei mange holmane som vart brent under fantastiske forhold denne dagen

Månelandskapet varer ikkje lenge. Allereie etter eit par veker vil spirane stikke hovudet opp av oska

Røyksøyla frå ein av holmane vart observert frå mange fjelltoppar rundt om på Sunnmøre

Ein gammal saueskalle dukkar fram etter at einer og lyng er brent ned

Terje er meget godt nøgd med den nye vårpynten sin

Kik innom for meir bilete frå villsauåret 2013. Villsausida vil også nytte høvet til å ønskje alle lesarar god jul!

Adventsvisitt på Uksnøy

Denne hausten har vore prega av storm og dårleg vêr, og det har ikkje alltid vore like enkelt krysse fjorden for å besøke sauane på Uksnøya. Når i tillegg sola knapt orkar å stikke hovudet over fjellrekkja i aust, må ein nytte dei høva ein får til å sjå etter dyra.

Laurdag 14. desember var veret såpass godt at Marius (2 år), Terje og eg sette kursen mot Uksnøya. Om ikkje anna har den nye kaia på øya gjort det litt enklare å lande. I alle fall so lenge ikkje vêret kjem sørfrå, då er det uråd å legge til og ein må sjå seg om etter krikar og krokar der bårene ikkje tek for sterkt tak.

Trygt på land gjekk turen til tunet for å sjå om husa stod som dei skulle. Lavtrykket "Ivar" med orkan i kasta hadde vore innom for å helse på, og då veit ein aldri kva som ventar. Det var ingen større skadar på husa, men ei dør på løa som hadde blåst opp og måtte sikrast med nokre 4"-spikarar. Vidare gjekk turen for å sjå etter flokken, og då såg vi at den gamle felles flaggstanga som i alle år har stått midt oppe på den høgste haugen mellom tuna hadde fått nok gitt opp kampen mot véret.

Motteten og vêrbitt var ho rett nok, men likevel eit godt minne om samarbeidet mellom dei to gardane.

Etter litt fann vi dyra, akkurat der GPS-sporinga meinte på vi burde leite, men floa sette ein stoppar for å nå dei frå Uksnøya. Vi gjekk til båten og tok turen rundt øya. Vêret viste seg frå alle sider, med både regn, vind og sol.

Tilbake på land, denne gongen ute på Inste Kråkeliholmen, var det berre å leite fram kikerten og sette kursen mot dyra. Sidan dei var omflødde på Moldremmsholmen, var det ikkje håp om å få prøve å lokke til seg vêrane, men vi fekk i alle fall kome ganske nært innpå.

Blåskjerdingen - det høgste fjellet i Haram, lurer bak skydekket

Solheim - Knutgarden. Fjellet i bakgrunnen er Skulen på Skuløya.

Det noko spesielle undervass-sauetrakket der klauane til dyra har slitt bort tangen frå steinane

Fortsatt god adventstid!