mandag 22. januar 2018

Å temme ein villsau - del 2

Som du kanskje har fått med deg, greidde vi å temme sauane på Uksnøya. Vi er rett nok ikkje heilt i mål, men flokken har eit heilt anna forhold til folk no enn tidlegare. 

Ta gjerne ein kik på del 1, der eg skreiv om korleis vi gjekk fram for å temme flokken vår. Den kan du opne ved å klikke her.

Liv og farfaren på veg mot nye eventyr
2017 kjem ikkje til å verte hugsa for året med god høyterre, og lageret av tørrhøy lot seg ikkje erstatte med nytt. Vi har difor ikkje kunne "sløse" med fôr slik vi har kunna før når vi har vore på tilsyn, og spenninga var stor når første 20-kilos høyballen vart spretta i romjula: kom dei til å kome springande til oss slik som før? Jauda, sauane var ikkje vanskelege å be, til det lukta høyet for godt.

Det er nok ein del kjekkare for både små og store når ein får kontakt med dyra ute på tilsyn. Skal ein få interessa til å drive med sau inn i komande generasjonar, er slike minne gull verdt.

Vi har tidlegare ikkje fått søyene til å ete av kraftfôret vi har med til vêrane, men no når vi var ute på tilsyn i helga, starta dei første å smake. Då gjekk det ikkje lenge før fleire heiv seg på. Enkelte vil kanskje tenke: "KVA!? Har Daniel starta å gje dyra sine kraftfôr??". Til dokke vil kan eg berre forsikre om at dokke kan ta det heilt med ro. Vi har ikkje tenkt å starte med "gris", men om å gje flokken ein liter eller to kraftfôr på deling, eit par gongar i månaden no på vinteren, gjer at vi kan "kjøpe oss tilgang" til flokken, er det ein veldig rimeleg pris å betale.

Når det gjeld sjølve temminga, må vi fortsatt forhalde oss litt roleg, og vi kan ikkje gå gjennom flokken å ta på dyra. Heldigvis går det rette vegen, og etter kvart som fleire og fleire av dyra vert rolegare, skal det meir til for flokken flyktar. Dyra kjem no springane når dei ser båten og høyrer stemmene våre rope på dei, men søkjer ikkje opp framande. Det har vi heller ikkje noko ønskje om.

Her kjem nokre bileter frå tilsynet vi var på no i helga. Ha ei fin veke, og hugs å følgje Villsausida på Facebook for å få oppdateringar og villsaustoff!

Pioneeren har gjort strandhogg på Uksnøya
Utsikt mot Fjørtofta og Skuløya, Haramsfjella i bakgrunnen
Vinteren kan vere fin, også her ute i havgapet

Godstemning i ettermiddagssola
Zorro, den største vêren vi har i flokken i år, er både glad i mat og kos
Villsau i lyngheia
Liv fekk endeleg treffe Zorro igjen, etter ein vinter med mykje dårleg vêr og grov sjø
Eit av dei nye vêrlamma vi kjøpte takkar ikkje nei til litt kraftfôr
Jenteklubben nyt ein smak av sommar
Klar modelloppdrag

"KNIPS"


onsdag 18. oktober 2017

Villsau med ein vri – porsmarinert lammebog

Før vi kjem til poenget; sjølve matretten, må vi innom Tor. Tor er ein ekte matentusiast, og sau står høgt oppe på favorittlista. Han har kjøpt lam av meg i fleire år, og kvar gong vi snakkast får eg gode mattips. Eit av desse tipsa, var å marinere lammekjøt i pors.

Pors er ei plante du kanskje ikkje har høyrt om, eller tenkt særleg over. Det er i grunn litt rart, for planta har lange tradisjonar her til lands, og har gitt namn på både Porsgrunn og fleire stader og vegar rundt om i landet. Sjølv hadde eg ingen kjennskap til ho, men når Tor anbefalte ho, måtte det prøvast. Ein augustdag ringte eg Tor for å få vite kor eg skulle plukke pors. –Ta det heilt med ro Daniel. Eg plukkar litt, og kjem innom deg.

Ein tørka kvast med pors klar til bruk

Om dette skuldast at ikkje ville dele dei beste lokalitetane, eller om han berre er svært generøs skal vi ikkje dvele vidare ved no, men ikkje lenge etter kom Tor innom i sin rasande flotte veteranbil, men ein fin bukett pors.

Porsen kunne godt tørke litt før den vart nytta fortalte han. Den kunne henge både inne og ute i solveggen. Når ein skulle bruke av den, anbefalte Tor å klippe av dei nyaste skota og knuse dei litt i mortaren før ein har dei i marinaden.

Med masse fersk lammekjøt i hus, passa det perfekt å invitere på middagsbesøk, og då måtte porsen til pers! Vi sette Liv på 2,5 år på saka med å lage marinade.

Slik ser det altso ut når ein 2,5 åring lagar marinade samstundes som foreldra steller kjøt
Etter å ha klippt opp porsen i bitar, får dei ein omgong i mortaren
Porsmarinert lammebog klar til steiking


Kjøtet vart langsteikt i steikepose, med mykje god marinade inni, og litt salt og pepper.
Det porsmarinerte lammekjøtet vart servert med sos kokt på bein frå kjøtdelane vi hadde beina ut og med kraft frå steikeposen, grønsaker og fløytepoteter.

Det heile vart ein kjempesuksess, og pors skal heilt klart bli ein del av lammekrydderarsenalet for framtida. Kartlegginga av aktuelle lokalitetar er allereie i gong; for kva passar betre som krydder enn ei plante som har vokse i kystlynghei og myr, og som etablerte seg i Norge for alvor når kystlyngheiene vart utbreidd? Snakk om høgkultur! God appetitt, og hugs å sende ei lita takk til Tor når du får smake porsmarinert villsaukjøt. Ja, om du finn ut kor du skal leite, då.


mandag 3. juli 2017

Sommarsanking 2017

Laurdag var det klart for sanking på Uksnøya! Dyra skulle tellast, klippast og vegast. 

Sjølve sankinga gjekk over all forventning, og det ramla vel ut av meg ein kommentar om at dette nesten vart kjedeleg. "Heldigvis" er det ikkje alltid slik...

Her kjem nokre bilete frå ein kjekk dag i havgapet!

Ulla hadde vokse godt ut, og mange av dyra hadde felt ulla sjølv - Foto: Ingrid Klokk
Benjamin med eit nymerka søyelam  - Foto: Ingrid Klokk
Susanne og Daniel. Den nærmaste søya hadde fått av seg all ulla sjølv - Foto: Ingrid Klokk
På veg mot veging  - Foto: Ingrid Klokk
Eit fint lam  - Foto: Ingrid Klokk
Dyra vert helde att inne i gjerdet fram til alle er ferdige. Då finn mor og lam lett tilbake, og dyr som stikk vil søkje mot flokken -   Foto: Ingrid Klokk
Odd Jan viser fram kosevêren Apollo, som hadde vore på ungkarsferie på ein eigen holme - Foto: Ingrid Klokk
Stor stas med lam - Foto: Ingrid Klokk
Til slutt ber det ut i det fri igjen, til stor glede for både folk og dyr  - Foto: Ingrid Klokk

Det vart registrert 152 lam, og alle nær som ei søye kom heim etter vinteren. Vi ga heller ikkje i år medisin, då ingen dyr viste teikn til sjukdom. Vi tok derimot avføringsprøver for analyse. Korleis du gjer dette, og resultatet av dette skal eg lage ei eiga sak på. 

Vi hadde æra av å få med tre syriske flyktningar, og ein journalist frå lokalavisa Nordre. Ta ein kik i avisa som kjem 04.07. Takk til alle gode hjelparar. Det hadde ikkje gått utan dokke!

tirsdag 13. juni 2017

Mysteriet 9075

I fjor vår, då dei første lamma kom til verda, oppdaga eg ei søye som hadde mista ulla på sidene. Dette var noko vi ikkje hadde opplevd før. Tankane starta å kverne på kva dette kunne vere. Parasittar? Ubalanse i næringsstoff? For tidleg røyting?


Bar hud på søya
Søya såg heldigvis ut til å vere i fin form, og ingen andre dyr viste teikn til det same problemet. Eg veit at både parasittar og manglar av viktige næringsstoff og mineral kan gje slike utslag. Likevel var det ikkje veldig sannsynleg at det skulle ha kome inn smitte, då øyane ligg veldig isolert, og alle hanndyr vert sett i karantene før dei slepp ut. Næringsmangel var også lite truleg, då beita er svært varierte, og av god hevd. Dyra har fri tilgang på fjøre, der dei kan finne mange viktige næringsstoff.

9075 midt i bilete

Ideelt sett skulle eg sanka ho inn for full inspeksjon, men sidan lamminga var i gong, var det svært risikabelt, og truleg ville ført til langt større skader. Å stresse flokken i lammetida kan få store konsekvensar. Vel heime var det tid for å ringe litt rundt til nokon av ekspertane eg har vore so heldig å verte kjent med. Kva kunne dette kunne vere? Fleire teoriar vart fremma, men ingen passa heilt inn. Høg feber vil dyra ofta miste ulla, men ikkje slik som dette. Ein av teoriane som kunne passe med symptoma var pelslus, noko som kan smitte via hjortedyr. På Uksnøya er det nok ekstremt sjeldan at vi får besøk av hjortedyr. I den grad dei kjem dit, reiser dei like fort, og risikoen for smitte er difor svært lav. Pelslus krev mykje behandling, noko som hadde vore utfordrande i vår driftsform, og eg håpte i det lengste at det ikkje var det som hadde funne vegen ut på øya.

Heldigvis var søya sopass tam at eg kunne lokke ho ganske nært, slik at vi fekk sjekka korleis det gjekk med ho.

Tida gjekk, og søya fekk lam, og ny ull. På sommarsankinga var eg veldig spent på korleis det gjekk med ho, og om vi kunne sjå nokon grunn til problemet. Men den gong ei. Ulla såg fantastisk ut, og vi greidde ikkje å finne noko parasittar i ulla. Ho var også i knallform og hadde fin mjelk i begge spenane. Sommaren gjekk, og til hausten var det ny inspeksjon. Ingenting å merke denne gongen heller, og søya fekk ein vinter til.

Men so, rett før lamming i vår, når bror og syster mi var ute på tilsyn, såg dei ei søye med same problem. Dei ringte meg og ga meg nummeret på øyremerkjet, og visst var det same søye som sist!

Kunne det vere at ho berre var for tidleg ute med å røyte? Kan det vere eit mentalt problem som gjer at ho nappar seg sjølv? Eg har høyrt historier om slikt frå andre. Kanskje har ho ei genetisk svakheit som gjer at ho ikkje greier å ta opp enkelte næringsstoff godt nok? Slikt kan skje, men det burde gitt utslag i vekt og hald. Enn so lenge får vi nok ikkje noko svar på mysteriet 9075, og sidan ho uansett er 8 år, vert det nok siste året på Uksnøya.

Kva er din teori? Legg gjerne igjen ein kommentar.

tirsdag 6. juni 2017

Større og kraftigare dyr på bekostning av matproduksjon i utmarka? Ein kommentar til jordbruksoppgjeret 2017

I staten sitt tilbod for 2017, er det føreslått å fjerne lammeslaktstilskotet for lam som er klassifisert som O-kvalitet. Om dette vert resultatet, vil det få store konsekvensar for alle som driv med lette sauerasar, herunder villsaubøndene.


I EUROP-systemet som vert nytta for slakteklassifisering, er E beste og P dårligaste karakter. I tillegg kan ein få – og + på kvar karakter. I staten sitt forslag, vil ein heretter krevje karakter O+ eller betre for å få produksjonstilskotet på lammeslakt. Grunngjevinga for dette er WTO-avtalen som avgrensar kor mange norske lammeslakt som kan få tilskot, og i dag er det fare for at grensa vert passert. I dag er O den svakaste karakteren som kvalifiserer til å få tilskotet, som i 2017 er på 500 kr pr slakt.
Å heve lista for kven som kvalifiserer til tilskot høyrest kanskje ut som ein god ide. Tilskot er ein effektiv måte å styre åtferd og utvikling i landbruket. Om ein hevar lista, vil ein stimulere til produksjon av lam med høgare «kvalitet».

Villsaulam på veg til slakt
Og då kjem vi inn på eit sentralt tema: kva er kvalitet? I EUROP betyr kvalitet kjøtfylde. Det har ingenting med smak, mørheit eller kjøtstruktur å gjere, eller for den del dyrevelferd, ope landskap, lokal produksjon og sjølvforsyningsgrad. For bøndene som driv med gamalnorsk sau, som er den eldste sauerasa vi har her til lands, er karakteren O eit bra resultat ved slakt, og ein stor del av slakta dyr hamnar i denne kategorien. Dette gjeld også for dei bøndene som driv godt, og tap av dette tilskotet vil medføre eit betydeleg økonomisk tap.

Ei av utfordringane når det gjeld klassifisering, er at gamalnorsk sau, og andre lette sauerasar vert klassifisert i same system som nye store sauerasar som er avla fram for produsere store kjøtrike slakt. Dei store muskuløse dyra krev derimot langt betre beiter, og kan ikkje skjøtte kystnære utmarksareal so godt som gamalnorsk sau; ein jobb dei i dei fleste tilfelle gjer utan å så mykje som å smake på kraftfôr. Mange vil også hevde at faktisk kvalitet, då tenkjer eg på smak og møyrheit, er betre på gamalnorsk sau.

Kva kan ein sjå føre seg vil skje om tilskotet for O-klassifisering fell bort? Då må alle og ein kvar som driv med lette sauerasar ta eit val. Anten drive som før og tape ein god del pengar. Eller kan dei legge om drifta. Om ein veljer det siste, er det to ting som utpeikar seg: intensiv sluttfôring med proteinrikt kraftfôr fram mot slakting eller innkryssing av andre raser. Om ein veljer det første, vil ein truleg kunne heve ein stor del av lamma frå O til O+. Estimat eg har fått frå røynde villsaufolk indikerer 150-200 kr i fôrkostnad pr lam. Om dette utløyser tilskot, vert det god butikk. Dessverre kjem mykje av innhaldet i fôret frå kjelder som ikkje kan reknast som berekraftige.

Alternativ to er innkryssing av andre tyngre raser som lettare oppnår god nok kjøtfylde. So lenge ein slaktar alt avkom, og ikkje marknadsfører kjøtet som villsau, kan dette vere farbar veg for mange. Dessverre er det å handtere fleire linjer og å halde full oversikt over kva lam som er hybridar og kva som er reinrasa er ikkje alltid like enkelt, noko som fører til at mange vel å krysse dette inn på livdyrsida. Det kan få store konsekvensar for rasa og ikkje minst dyrevelferda. Dei relativt lette og naturlege kroppane til gamalnorsk sau, er det som gjer at dei nesten aldri har lammevanskar. Dei er også nøysame og kan produsere fine slakt, sjølv på beiter med lavare fôrverdi enn det tyngre raser krev. Her kan ein altso ikkje få i både pose og sekk. Ved å fjerne seg frå desse eigenskapane kan ein ikkje forvente at drifta skal gå like glatt som i dag.
Klassifisering av lammeslakt dei siste 3 åra på Uksnøya - Om O ikkje lenger er godt nok, vil det for vår drift gi eit tap på rundt 20000 kr i året

Ein vil altso auke fokuset på å produsere endå større og kraftigare dyr. Sjølv om dette betyr at mindre av fôret er norsk. Sjølv om dette kan bety ei svekka dyrevelferd. Sjølv om norske forbrukarar etterspør mindre kjøtstykkjer, som kan tilberedast utan å be heile storfamilien på besøk.

Ein vil truleg også få ein diskusjon om det er rett at alle sauerasar skal vurderast etter same mal. Om dei skulle dømmast etter eigne kritierier, må det på plass ei rasegodkjenning, for det er ikkje godt nok at kvar og ein skal «melde inn» kva rase ein driv med. Då hadde det nok blitt mange fleire sauar av gamalnorsk sau over natta!

Enn so lenge får vi berre vente i spenning og håpe at partane finn ei betre løysing enn å heve grensa til O+. Om det får stå, er det ikkje bra for verken norsk utmarksbruk eller produksjon av norsk mat på norske fôr.

onsdag 1. mars 2017

Villsauskinn 2017

Då har endeleg skinna kome tilbake frå garveriet, og få ting er so spennande som å opne kassene med villsauskinn! 

Vi har rett nok helde på med dette i ein del år no, men det er aldri godt å vite korleis utvalet av skinn gjekk og kor fint resultatet vart. Vi tek berre heim dei vi tru vert finast, og det å plukke ut kven av slaktedyra vi skal ha skinna frå, er ein eigen kunst. Ein treng litt flaks og ikkje minst gode avlsdyr. Resultatet var i alle fall over all forventning, og eg trur eg kan hevde at snittet aldri før har vore so bra som i år, både når det gjeld fargar og storleik.

Her er i alle fall bileta frå min del av skinna. Kven likar du best? Legg gjerne igjen ein kommentar :)



















































Dette vart eit heilt unikt skinn - frå storvêren "Kjell André"