lørdag 6. april 2019

Men naar Vaarsol i Bakkarne blenkte, fekk han Hug til si heimlege Strand - Fotokavalkade

Desse velkjente orda er ikkje mine, men Ivar Aasen sine, og er henta frå sjølvaste nasjonalsangen. (I alle fall den som burde ha vore det). Den oppsummerer perfekt korleis ein kvar kystbuar her i Noreg som har kjempa med båre og bråttsjø, sludd, vind og regn i månadsvis, kjenner det når no våren endeleg bankar på døra.


Fredag var ein slik fantastisk vårdag. Rett nok var det meir som ein smak av sommar. Fleire stadar i distriktet nærma det seg 20 grader, og det vart nesten for mykje av det gode på ein gong. Vi var spendt på om lamminga hadde starta, og nytta finevêret til å ta turen ut.

På Uksnøya var det ikkje fullt so varmt, men ikkje lenger etter vi kom i land, spakna den vesle vinden, og stemninga vart magisk. Det var ingen teikn til lamming, sjølv om det umogleg kan vere langt unda. Det elendige vêret i fjor haust, gjorde at det gjekk 150 dyr der ute ein månad lenger enn normalt. Pga dette utsette sleppet av vêrane med 2 veker, slik at den ekstra lasten på haustbeita ikkje gå ut over mjølkeproduksjonen til søyene. Med det kalde vêret siste vekene, har eg vore godt nøgd med den avgjerdsla. Men dyra er i alt anna enn dårleg hald. Dårleg vintervêr gjev feite sauar på Uksnøya. Då ligg tarestålet tjukt, i kvar ein krik og krok i øyriket. Sjølv om lyngheiane er finare enn nokon gong, er det nesten alltid nede i tara vi finn dyra når vi er på tilsyn. Slik var det og denne gongen.

Greie forhold


Etter å ha kika litt på avstand, tok vi turen mot dyra med kraftfôrbøtta, med håp om å få dei innpå oss. Det er lagt i frå alle dyra som et kraftfôr, so vi hadde med siste rest med lauv frå i fjor sommar. Lauvet var eit alternativ til høy, som vi brukar for å lokke til oss dyra for temming. Etter litt tilvenning, har dei fått sansen for lauvet. Når vi nærma oss dyra, trekkte dei litt saman, og litt vekk frå oss. Den vesle trekken gjekk feil veg, og då kjenner dei ikkje lukt av kjentfolk, eller av maten vi har med. Etter iherdig lokking og skramling med bøtta, gredde vi heldigvis tilslutt å lokke nokre av dyra til oss. Sjølv om det grøne graset let vente på seg, var det ingen teikn til at dyra var særleg svoltne. Mange av søyene var like brei som dei var lang, eit godt teikn for at lamming snart startar.

Stor fjøre - men større skulle ho verte
Smith-huset nyt vårsola

Liv har fått eigen kikkert!
Marius har fått ein større kikkert... - Foto: Terje A. Fjørtoft

Terje inspiserer terrenget for søyer med lam




Villsauane kosar seg med tang og tare
Legg merke til søye nr 2 frå venstre. Det må vere tvillingar :)
Svært mange grågås å sjå også
Villsaune kosar seg med tang og tare
Rasmus leiar ein liten gjeng mot oss - foto: Natalie Fjørtoft


Ein smak av sommar
Ein smak av sommar
Ein smak av sommar
Ein smak av sommar - foto: Natalie Fjørtoft
Ein smak av sommar - foto: Natalie Fjørtoft
Villsaubeite i havgapet

Harøya i det fjerne
Fjørtofta i det fjerne
Rasmusgarden
Ikkje lett å sette kursen heim i slikt vêr
Fristande med ein dukkert?
Natalie er fornøgd med turen


Lite sjøsprøyt på dei nypussa rutene til Terje


Det var ikkje lett å sette kursen heimover på ein slik kveld, men snart er påska her, og då vert det kanskje mogleg å få til nokre overnattingar der ute.

Ha ein fin vår!

onsdag 19. desember 2018

Brenn i tide – det kan bli for seint å svi

Det er gledeleg nok truleg fleire og fleire lyngheier som er i god hevd langs med kysten, men problemet er at resten av dei forfell stadig meir, og totalen vert soleis negativt. Om du er ein av dei som fortsatt ikkje har kome igong, bør du lese vidare.

Tapet av denne naturtypa skjer i rekordfart. Løysinga er kombinasjonen av brenning og beiting. Men sjølv om det blir prata om viktigheita av å brenne lyng, sit dei fleste som kan gjere noko på gjerdet. Det er kanskje ikkje rart. Å sette fyr på store områder med brennbart materiale, gjerne utan erfaring eller kompetanse, er ikkje utan risiko. Ein tenkjer over alt som kan gå gale. Og det er no viktig det, men tenkjer ein på at det er minst like mykje som kan gå gale om ein ikkje brenn?

Gammal lyng: den til høgre for midten er daud, og vil snart berre stå att som stilk, slik som til venstre for midten



Ei gammal og forfalla lynghei er svært sårbar. Både for tørke, frost, skadedyr, villbrann og ikkje minst utarming. Med eit meir ekstremt klima, er viktigheita av lyngbrenning endå viktigare. Ei frisk og frodig lynghei toler det meste. Den er også langt mindre brannfarleg enn ei gammal hei med høg og tett lyng, der mange av plantene er tørkeskada eller døyande. Dette er kjent materie for mange, men visste du at det for kan bli for seint å svi? Dette er eit problemstilling ein står ovanfor i områder der ein beiter utan å brenne. Røsslyngen, som ofte er i dårleg stand etter årevis utan beiting eller brenning, vil etter nokre år med beiting ofte stå igjen med mykje stilk og lite anna, gjerne med eit tett moselag i botnen. Når lyngen har kome til dette stadiet, er det nesten uråd å brenne, då det er for lite brennbart materiale til å få opp temperaturen til å brenne stilk og kanskje aller viktigast, moselaget som hindrar nyskota å sleppe igjennom. Når det har kome so langt, kan det vere at beitet må kvile, kanskje i fleire år. Det seier seg sjølv at å kome i denne situasjonen er dårleg for både kystlyngheia, men også deg som har dyr der.

Nyspiring etter brenning på Uksnøya
Ei frodig lynghei er ein føresetnad for god utedrift. Lave lammevekter og lammetal kan ofte skuldast lyngheier i dårleg hevd. Då er det lurt å kome i gong før det er for seint. Start planlegginga i dag. Kontakt andre med erfaring rundt deg, og få hjelp til planlegging og gjennomføring. Norsk Villsaulag har lyngbrenning som eit viktig satsingsområde, og har fleire stader arrangert kurs med både teoretisk og praktisk innhald. Lyngbrenning er spennandes og sosialt, men framfor alt eit kjempeviktig tiltak for å sikre gode beiter. Det er også råd å samarbeide med lokalt brannvesen. Fleire stader er det opna for at SMIL-midlar kan nyttast til å lønne brannvesenet, slik at dei kan bidra.


Mons Kvamme i Lyngheisenteret har skreve mykje om lyngbrenning. Ta gjerne eit google-søk. Ta gjerne ein kik på kva vi har gjort på Uksnøya. Klikk her for å lese.

Og hugs, brenn i tide – det kan bli for seint å svi! Lukke til!



mandag 5. november 2018

Dagen over dagar

Ein haustdag i 1993 vart eg spurt fri frå skulen. Eg skulle få fri dei tre siste timane, og so snart skuleklokka ringte ut, heiv eg med på sykkelen. Eg kjem godt i hug korleis eg sykla forbi ein traktor i godt driv heimover. Eg hadde aldri sykla so raskt heim frå skulen som denne dagen, men so var ikkje dette ein kva som helst dag.


Denne dagen skulle ein flokk villsauar fraktast ut på Uksnøya! Pappa var allereie kome ombord i båten og låg med motoren i gong. Dyra var i ferd med å verte lasta ombord i havtraktoren som skulle frakta dei ut frå Harøya. Her var det ikkje rom for drøling!

Drifta med villsau kom i gong som eit tiltak for å redusere skadane grågåsa medførte på innmarka på naboøyane. Målet var at markane på øya skulle kome tilbake til gammal glans, og soleis vere attraktiv for gåsa. Dette var eit samarbeid mellom landbrukskontoret, grunneigarane og bondelaga på Fjørtofta og Harøya. 17 lam vart henta frå Smøla, og neste vår hadde dei 14 søyelamma fått kvart sitt lam.


Den gongen var villsau ukjent for dei fleste.  Det er med eit smil om munnen eg minnest at vi vart fortalt at kjøtet var so dårleg på smak at det ikkje kunne brukast som mat. Det vart fremma forslag om at ein då måtte grave ned kjøtet når flokken vart for stor. Heldigvis vart nokre vêrlam teke med heim og slakta, og resten er, som ein ofte seier, historie.

Teksten over er rett nok henta frå arkivet her på sida, men so er dagen i dag ikkje ein kva som helst slags dag heller. Den er sjølve jubileumsdagen vår. I dag, den 5.11 er det akkurat 25 år sidan sauerasa som tidlegare hadde beitt kystlyngheiane lengst ute i havgapet vart "reintrodusert" på Uksnøya. Dyr frå denne flokken skulle finne vegen til mange stadar på Sunnmøre og i Romsdal, når rasa vart populært som landskapsarbeidar.

I samband med jubileumsartikkelen eg hadde ute tidlegare, vart eg kontakta av Tor Arild Engstad, som var med på prosjektet. Islandske Runar hadde dyretransportbil, og dei to starta med første ferge frå Aukra og køyrde til Edøya på Smøla. Per Halse leverte 17 villsauar, som dei to bringa til Myklebust, og vidare til Uksnøya. Tor Arild som arbeidde på landbrukskontoret, hadde med kamera, og foreviga dagen for ettertida.

Kjenner du igjen nokon på bileta? Legg gjerne igjen ein kommentar!
Foto: Tor Arild Engstad

Foto: Tor Arild Engstad

Foto: Tor Arild Engstad
Foto: Tor Arild Engstad
Foto: Tor Arild Engstad


Foto: Tor Arild Engstad
Foto: Tor Arild Engstad
Foto: Tor Arild Engstad
Foto: Tor Arild Engstad
Foto: Tor Arild Engstad
Foto: Tor Arild Engstad
Foto: Tor Arild Engstad


Foto: Tor Arild Engstad
Foto: Tor Arild Engstad
Foto: Tor Arild Engstad
Foto: Tor Arild Engstad
Foto: Tor Arild Engstad

Foto: Tor Arild Engstad
Foto: Tor Arild Engstad
Foto: Tor Arild Engstad
Foto: Tor Arild Engstad
Foto: Tor Arild Engstad
Takk til Tor Arild for bilete.

Og ja, guten med det store smilet, det er eg.

Om du vil lese meir om historia til Uksnøy Villsaulag, klikk her!

onsdag 17. oktober 2018

I mot alle odds


Det er fredag kveld, kvelden før sanking av sauane. Ledegjerder er rigga opp. To båtar og tre traktorar er klare til innsats. Mat er kjøpt inn, folk kalla inn og skyssbåten er klar til ein tur i grålysninga. Det einaste som manglar er vêr. Rettare sagt godt nok vêr.

Dette er ikkje første helga vi prøvar å sanke sauane. Det er den femte. Vi har måtte gi opp fire gongar, og optimismen vi starta med er vaska vekk av regn og vind. Å unngå regn er rett nok luksus, men vinden, den kan sette ein effektiv stoppar for sankinga. Rundt 150 dyr skal krysse fjorden i båt. 4,5 km med hav, der vinden raskt piskar opp sjø og kan sette både folk og fe i fare. Fleire av helgane har bårene vaska over moloane, noko som er eit sikkert teikn på at det ikkje er smart å legge ut i båt.

Dagane er allereie kortare, og det er liten tvil om at dei 150 ekstra munnane har sett preg på beita ute på øya. Beiter som i utgangspunktet har hatt eit tøft år frå før. Dagane vert kortare, beita dårlegare, og snart startar brunsten. Slaktebilen er allereie utsett ein gong, og det er vanskeleg å få ny tid.
Vêret ser heller ikkje til å vere på vår side denne helga heller. Det har vore ein og annan dag med fint vêr i vekedagane, men å skaffe nok folk midt i veka, gjerne på kort varsel, er inga lett sak. Kvar gong helga har nærma seg, har vêret skifta til det verre. Denne helga er ikkje eit unntak. Meldinga seier 14 m/s før sørvest. Då er det ikkje råd å lande med båt, for ikkje å snakke om å frakte dei over til Fjørtofta. 


Klare til sortering!


Vi er einige om at vi må gjere eit forsøk, og håpe ting vert betre enn meldingane. Her gjeld det å få opp humøret. Eg hevdar at eg er fornøgd om vi får over 40 dyr før kvelden kjem. Kanskje rekk vi meir søndag, til tross for at det er meldt 22 m/s. Uansett er det kvart dyr som vert frakta, eit dyr mindre neste gong vi får vêr. Det er også ein munn mindre å mate den komande veka. Vi sender ut beskjed om at vi køyrer på som planlagt. Dei mest sjøredde får beskjed om å ta ferga til Harøya, der vi har avtalt biltur ut mot vest, der vi skal frakte dei den siste biten i båt.

Om natta bles det godt, men når morgonen kjem, høyrest det roleg ut. Vinden skulle allereie vere heftig. Eg tek turen ned i fjøra. Svak vind, og roleg hav. Dei som skulle ta ferga får beskjed om å hive seg med taxibåten. Vi hiv oss i båtane og sett i gong. Akkurat i det vi skal legge til berget, aller lengst aust, der eg og dei andre drivarane skal starte å drive dyra mot garden på Uksnøya, frisknar vinden på. Heldigvis har taxibåten akkurat fått av folket, og vi er i gong. Det går ikkje lenge før det vert vanskeleg å kommunisere utan VHF. 

Fjøra er heller ikkje av dei største, og det kan verte tøft å rekke å få dyra over det frykta sundet Halt-Ola-Bykset før sjøen kjem opp å stenger oss av. Her gjeld det å halde tempoet oppe. Etter at ein og annan etternølar vert jaga inn i flokken, går ting som smurt, og ikkje lenge etter er dyra inne på tunet. Det vart rett nok vasping på mange av dei, og ein og annan sau la på svøm, rett nok utan særleg påtrykk. Ein og annan støvel vart også i kortaste laget, men det er meir som ein tradisjon enn eit problem.



Regn og papir var ein dårleg kombinasjon og pavilongen måtte slåast opp - Foto: Åshild Fjørtoft

Det har friskna på, men ikkje verre enn at det kan gå. Ein skal ikkje gå på akkord med sikkerheita, men tvilen får kome oss til gode og vi må gjere eit forsøk. Det er nok liten kuling i det første båten er lasta og sett kurs mot Fjørtofta. Nødrakettane i båtane ligg lett tilgjengeleg, og Evelyn har funne seg ein utkikspost der ho følgjer med fjorden med kikert. Heldigvis er det godt erfarne folk som sit i båtane, og tilbakemeldinga er at det går greitt, sjølv om det krev ein del lensing for å få ut sjø som sprutar over rekka.

Lasta og klar til transport

Johan er fornøgd med den nye sorteringsporten


Liv gjev sauen sin, Pippi Langstrømpe, ein god kos
Sjølv om vi har kome i gong, er det ikkje gitt kor lenge vi får halde på. Sorteringa av dyr går på høggir, og snart er mykje av dyra klare til frakt. Vi har lagt ned ein del arbeid for å gjere at ting skal gli. Buffer-binger er bygd opp på Uksnøya, og ny henger er kjøpt inn for å avhjelpe situasjonen på Fjørtofta. Alt glir godt, og det eine lasset avløyser det andre. I det dei første 40 dyr har kryssa fjorden, er det fortsatt vêr til å fortsette.

Ei jubileumsgåve til dei frammøtte som trossa vind og regn for å hjelpe oss - Foto: Åshild Fjørtoft
Nesten like spennandes som om vi fekk godt nok vêr, var kort hardt vi ville bli straffa for det harde året vi har bak oss. Ein kald vår, ein tørr sommar, mykje grågås og no ein våt og vêrhard haust. Ting har ikkje sett bra ut, og meldingane om lave vekter har kome frå fleire kantar på Sunnmøre. Eg har  frykta det verste. Vel i gong med veginga, ser det heldigvis ikkje beksvart ut, sjølv om det er umogleg å seie noko før ein ser snittvekta, og ikkje minst korleis slakta vert klassa. Mordyra ser derimot ut til å ikkje ha lagt på seg like mykje som normalt. Ei umiddelbar glede er å sjå at det nyfødde lammet som var der på sommarsankinga (for lite til å vegast), har klokka inn utrulege 25 kg på vekta!

Ein av avlskandidatane - Foto: Åshild Fjørtoft

Kl 16.03 går siste båt frå vøra. Det kjennest rart ut, for det er ikkje mange timane sidan vi diskuterte korleis vi skulle rigge lys på båtane, om vinden først stilna om kvelden, slik at vi måtte transportere dyr etter at det mørkna. Ei bør er teke av skuldrande våre, og då er det duka for ein aldri so liten fest i Gamlestova. Varm mat, kake og gode historier, i lag med venner og kjente som har stillt opp å gjort det heile mogleg. Det 25. året vart eit av dei tøffaste vi har hatt, men so har vi heldigvis erfaring til å vite at neste år kan verte betre. Vinterbeita ser også fantastiske ut etter mange år med lyngbrenning, noko som skal gje eit godt utgangspunkt for dyra som går igjen, sjølv om graset kanskje er meir beitt enn normalt.


Siste båt er snart klar til avgong.


Dette søyelammet var rett nok litt lite, men so fint at eg ville notere talet i tilfelle eg ombestemte meg og ville hente det ut frå slaktebilen (fortsatt i tenkeboksen)

Vel heime har eg fått kika på vektene. Det ser faktisk ut som om dei er over fjoråret, rett nok vart det i fjor vegd ei stund tidlegare. Fjoråret var eit moderat dårleg år, men det gjev i alle fall håp om at vi skal lande på føtene, i mot alle odds.


Vinden spakna i god tid til at folk skulle heim - Foto: Ann-Kristin Klokk