onsdag 5. september 2018

Uksnøy Villsaulag 25 år - vegen hit og vidare

Om ikkje mange dagane, er det 25 år sidan dei første villsauane vart sleppt ut på Uksnøya. Vel, akkurat å hevde det ville vere ei stor historieforfalsking. Det rette vil vere å seie at det er 25 år sidan villsauen var «re-introdusert» på Uksnøya. Sauerasa har nok gått ute på øyane i mange hundre år, ja kanskje endå lengre, før dei siste vart slakta ned rundt krigen. Då var befolkningstalet på veg ned, og det seiast at han som dreiv garden var lei av å springe etter desse halvville sauane. Historia ville det likevel annleis.


Ein risbit får smake på mjølet frå Liv (2) og Kjartan
Mykje av historia vår, finn du allereie under «Uksnøya» her på sida, men i eit slikt spesielt høve, har eg saksa ut litt av teksten, og fletta det inn her. 

Ein haustdag i 1993 vart eg spurt fri frå skulen. Eg skulle få fri dei tre siste timane, og so snart skuleklokka ringte ut, heiv eg med på sykkelen. Eg kjem godt i hug korleis eg sykla forbi ein traktor i godt driv heimover. Eg hadde aldri sykla so raskt heim frå skulen som denne dagen, men so var ikkje dette ein kva som helst dag. Denne dagen skulle ein flokk villsauar fraktast ut på Uksnøya! Pappa var allereie kome ombord i båten og låg med motoren i gong. Dyra var i ferd med å verte lasta ombord i havtraktoren som skulle frakta dei ut frå Harøya. Her var det ikkje rom for drøling!

Drifta med villsau kom i gong som eit tiltak for å redusere skadane grågåsa medførte på innmarka på naboøyane. Målet var at markane på øya skulle kome tilbake til gammal glans, og soleis vere attraktiv for gåsa. Dette var eit samarbeid mellom landbrukskontoret, grunneigarane og bondelaga på Fjørtofta og Harøya. 17 lam vart henta frå Smøla, og neste vår hadde dei 14 søyelamma fått kvart sitt lam.

Den gongen var villsau ukjent for dei fleste.  Det er med eit smil om munnen eg minnest at vi vart fortalt at kjøtet var so dårleg på smak at det ikkje kunne brukast som mat. Det vart fremma forslag om at ein då måtte grave ned kjøtet når flokken vart for stor. Heldigvis vart nokre vêrlam teke med heim og slakta, og resten er, som ein ofte seier, historie.

Sauane treivst godt, og dei gamle markane kom i stadig betre hevd. Grågåsa fann også vegen, sjølv om det dessverre ikkje vart mindre gås på naboøyane. For pionerarbeidet fekk partane tildelt Møre og Romsdal sin Kulturlandskapspris.

Prisen vi fekk i lag med samarbeidspartnarane som var med å starte opp

Ein ting som ikkje var fullt so bra, var at tuene som hadde dominert innmarka, framleis stod igjen.  Enkelte stader kunne dei vere godt over ein halv meter høge. Ein sommar eg og nokre kameratar ferierte på Uksnøya, gjorde vi forsøk med å knuse tuene med ein ombygd plenklippar. Ei mark rett nedom tunet vart rydda for tuer ,og resultatet vart so bra at vi neste sommar fekk frakta ut traktor, og arbeidet kunne starte for alvor.

Lyngbrenning vart også henta fram av gløymeboka, dette for å få lyngheiene tilbake til gammal hevd.

Første beitepussaren på Uksnøya - ein ombygd Norlett plenklippar, med fjørstål som kniv
Det som starta som eit breidt samarbeid mellom mange partar, er no dreve av eigarane av den eine garden på Uksnøya. I tillegg til dei nemnte bondelaga, var eigarane av den andre garden, Knutgarden, med på å drive sauelaget i mange år.

I dag er eg 35 år gammal, og eg har helde på med villsau i 25 av dei. Det er mykje som har skjedd sidan sykkelturen heim frå skulen, der eg for første gong skulle treffe sauane som skulle verte våre. Likevel har eg fortsatt svært mykje å lære. Og det er kanskje det som er so utruleg kjekt med dette: ein vert aldri utlært. Dyra vi starta med var nok langt mindre rasetypsike enn dei vi har i dag. Eit forhold til raseskildringa, og kva som er ein «god villsau», fekk eg først for rundt 10-12 år sidan. Fram til det var det nok svært mykje tilfeldigheiter i utvalet, noko også resultata bar preg av. Likevel har vi med oss ei arv i flokken det er verdt å ta vare på. Vi var heile tida oppteken av å ha mange ulike fargar og typar, noko som gjer at eg meiner at vi i dag har eit større mangfald enn mange andre.

Etter at vi har «luka ut» ein del atypiske trekk, framstår flokken i dag rimeleg bra, og for kvart år som går, vert eg meir og meir stolt av å vise fram dyra våre til andre i villsaumiljøet.
Øygruppa dyra går på, har frå eit landskapsmessig perspektiv, ikkje sett betre ut på svært mange år. Innmarkane er i flott hevd, og nesten alt av lyngheier står frodige og flotte, etter å ha blitt svidd av dei siste 10-12 åra. Ein skal vere varsam med å «ta opp igjen» skryt frå andre, men etter å ha gått over øygruppa i lag med Mons Kvamme og kona, no i sommar, hevda han at vi med stoltheit kunne vise fram resultatet til «kven det skulle vere». Slikt er sjølvsagt motiverande. Både til å fortsette i mange nye år, men også til å fortelje andre om viktigheita av dette arbeidet.

Når ein ser tilbake, er det tydleg at det var svært mykje vi ikkje visste når vi starta opp. Rett nok var det fleire som hadde dreve med sau før, men ikkje denne typen sau eller i denne driftsforma. Vi fekk også servert myta om at «villsauane greier seg sjølve». Sanninga var noko heilt anna. Jauda, det er kanskje langt mindre styr og ståk enn med dei meir intensive sauerasane som treng hjelp til det meste, men at dei greier seg sjølv er aldeles ikkje sant! Ikkje om ein skal drive med god dyrevelferd, og oppnå gode resultat.

Ein viktig lærdom, var på den første haustsankinga, når ei søye kom med ein tova «ullkrans» rundt nakken, som stramma rundt halsen. Etter dette vart det straks starta å fjerne den gamle fellen på dyra, og frå den gong av har dyra vore samla for å verte klipte eller nappa.

Sauesanking på Uksnøya på midten av nittitalet - markane i bakgrunnen bar framleis preg av forfall

Ei annan viktig lærdom, var haldvurdering. Uksnøya ligg langt til havs, og vi opplever skjeldan noko hard vinter der ute. 2011 og 2012 vart unntak som gjorde at vi også fekk bøye nakken for Kong Vinter. Vi har aldri hatt eit høgt tap av dyr om vinteren, men den første vinteren med ekstremkulde viste tydleg at vi måtte vere strengare på kven av dyra vi lot gå om hausten. Tapet av dyr var høgare enn vi sette pris på, og det var tydeleg at det var dei eldste som var mest utsett. Sidan den gong har vi hatt svært lave tap, også i kalde og harde vintrar.

Lammetal og klassifisering har også variert mykje. Vi har vore plaga med tap av lam til ramn og kråke, men har funne ut metodar for å minimere problemet. Klassifiseringa på slakta har vorte svært mykje betre, som eit resultat av avl og beiteskjøtsel. Beiteskjøtselen har også gitt positiv effekt på lammetalet.

Uksnøya, grøn og frodig etter regn
Drifta i dag er nok mykje meir profesjonell enn tidlegare, både i form av praktisk arbeid, men kanskje spesielt i form av administrative oppgåver. Rekneskap, rapportar og søknadar til Mattilsyn, Debio m.fleire krev sitt. Heldigvis har tilskotsordningane og kjøtsalet gitt oss moglegheit til å finansiere arbeid og ikkje minst utstyr som trengst, slikt som båtar, beitepussar og gjerdemateriell.

Kart over beiteområdet påteikna områda der vi har brent lyng


Eg har ingen problem med å innrømme at det var mykje eg skulle likt at vi visste når vi starta opp. Vi var av dei første i Møre og Romsdal som starta opp igjen med denne rasa og denne driftsforma, og det var langt mellom dei ein kunne diskutere med. Kunnskapen frå eldre tider hadde døydd ut. No fins det villsau på snart kvart eit nes, men det er dessverre fortsatt dei som veit like lite som vi gjorde, og gjer dei same feila. I dag fins det ei stor mengde informasjon om dyra og driftsforma, det fins gode nettverk i regi av Norsk Villsaulag, diskusjonsgrupper, og sider som denne, der eg so langt eg greier, deler av eigne erfaringar og kunnskap for å fremme godt villsauhald. Då fins det «heldigvis» ingen unnskyldningar for å gjenta feila våre. For som dei seier i Russland: Den smarte lærer av andre sine feil, idioten berre av sine eigne! Ikkje ver idioten.

Trass i at vi har teke store steg sidan vi starta opp, er det ikkje utan bekymringar å drive med sau på ei øygruppe langt til havs, på ein av dei mest vêrharde stadane i Norge. Vår drift er styrt av vêr og vind, og månen og sola bestemmer når vi skal sanke. For vi treng fjøre sjø, akkurat til rett tid på dag. Viss ikkje går det ikkje å få sanka og få gjennomført arbeidet med dyra same dag. Vi treng vêr til å krysse fjorden, ikkje berre med folk, men med alle dyra som skal til slakt. Det skal skje før det vert mørkt, og alle må reise heim. Transporten er også sopass arbeidskrevjande, med fleire båtar, traktorar og mykje mannskap til lasting og lossing, at det ikkje er enkelt å dele opp over fleire dagar. Når vinden ruskar i trea, kvelden før sankinga, kan det vere vanskeleg å få sove. På ei vanleg sanking er vi mellom 25-30 vaksne i arbeid. Ein god ven og kollega som var med på sanking, uttrykte ein viss «sjalusi» for øya og beita våre, men var rask å legge til at «fjorden, den kunne han greie seg utan». Utruleg nok er det berre eit fåtals gongar vi har måtte gje opp og utsetje sankinga. Sauegudane har slik sett vore nådige med oss.

Dei skriftlege kjeldene fortel oss at øya og gardsdrifta har vore i familien sidan 1586. Truleg går historia endå lenger tilbake. Det seiest at delar av det tynne jordlaget der ute er rodd dit i båtar frå naboøyane. Det er kanskje ikkje rart å forstå at det alltid er med ei viss ærefrykt for historia, eg trør på meg støvlane mine og går i land på Uksnøya. Med 25 års jubileum for gjenoppstarten av gardsdrifta, er det kanskje lov å blande inn litt stolteit i denne ærefrykta. Ei stoltheit over at landskapet no ser like vakkert ut som før, og vi igjen driv garden og produserer mat på desse forblåste, men frodige øyane.

Med storhavet som nermaste nabo, er båre og bråttsjå aldri langt unna

Sjølv om vi i Uksnøy Villsaulag kanskje har mykje å vere stolte av, er det likevel noko eg vert endå meir glad for en rosande ord frå kollegaer, lynghei-biologar eller kundar som hevdar at «dette er det beste kjøtet dei nokon gong har smakt». Det er gleda av å sjå dei som kjem etter. Ungdommane og borna våre som tek ansvar og meistrar arbeidet og handverket det er å drive med sau. Det gjev tru på framtida, motivasjon til å investere tid og pengar i gard og utstyr som det vil ta mange år å tene inn, men framfor alt moglegheit til å bruke tid i kvardagen på å reise på tilsyn, vêrsjå, sanking, brenning og anna arbeid som følgjer med. Sjølv er eg fortsatt ein ung mann og ikkje har tenkt å trekkje meg ut av drifta på mange år endå, krev det å drive garden der ute i havet, mange folk og mykje innsats.

For denne vêren med eit svakt horn, vart møtet med Natalie (13), fatalt

I dag er Uksnøy Villsaulag drive av 4 generasjonar frå familien vår. Mellom den eldste og den yngste skil det over 8o år! Alle bidreg der dei kan, og finn glede i å ta del i arbeidet i lag. Drifta knyter oss saman, ikkje minst med alle dei gode vennane og kjente som har bidrege på sankingane opp igjennom åra. Hatten av for desse! Det hadde aldri gått utan dokke!

Eg må også få rette ei stor takk til alle gode sauekollegar og samarbeidspartnarar. Gode diskusjonar, og mykje lærdom har eg fått frå dokke. Ei spesiell takk til min kjære «mentor», Egil Kvalsund som alltid har gode svar når eg står i ei knipe, eller berre vil diskutere rett slaktetidspunkt for å sikre best mogleg kvalitet på kjøt og beiter.

Avsluttingsvis vil eg takke alle som kjøper produkta våre. Dokke er med å legge grunnlaget for drifta vår. Fleire av dokke har servert kjøt frå Uksnøya til det viktigaste måltidet i året, julemiddagen, i ei årrekkje. Det ansvaret (og æra) tek vi ikkje lett på. Takk og gratulere med jubileet til alle saman!

Klikk her for å lese meir om historia til Uksnøya

NB: Eg skal også prøve å få samla meir bilete og video frå "gamle dagar". Kik innom!

torsdag 23. august 2018

Mot alle odds: kunsten å velje ut hanndyr

Det er høgsesong for salsannonser for vêrar og vêrlam. Dessverre er det langt i frå alt som held den standarden ein ønskjer for avl.

Alle som har drive med utvalsarbeid, veit at ein aldri får full pott på alle område i eit og same dyr. Ein vêr med fin manke og flott spæl, har kanskje litt lav høgde. Ein annan har bra bein, flotte horn, men lengre spæl. Men sjølv om vi aldri finn det perfekte, betyr det ikkje at vi skal avle på dei som både har dårlege horn, lang spæl og skeive bein!

Det er dessverre tydeleg at viktige eigenskapar i rasa er rimeleg utvaska mange stadar i landet. Då er det ekstra viktig at alle tek ansvar for å heve nivået. Det er nokre grunnprinsipp som bør råde når ein arbeider med hanndyr:


Ein livdyrkandidat som gjekk til slakt


Vêrlam og vêrar er overskotsvare, og vi må vere kritiske til kva vi sett i avl

For å illustrere poenget mitt, la oss ta følgande reknestykke. I ein flokk på 100 søyer, vil ein med eit lammesnitt på 1.5 få 75 vêrlam. I eksempelflokken vår, bør vi ha minst 5 hanndyr. Vi har mangfald i bakhovudet og brukar 6 i eksempelet. Snitt levetid for ein vêr som vert plukka ut til avl er kanskje 3-5 år. For å auke mangfaldet, brukar vi i eksempelet 3 år.

Det betyr at du på 100 søyer, må rekruttere 2 nye vêrar kvart år. Du har normalt 75 stk å velje i, som betyr at 73 av 75 stk skal slaktast. No skal sjølvsagt dyr bytast, kjøpast og seljast, men konklusjonen er den same. For kvar som får leve og vert brukt i avl, er det altso 36 stk som går til slakt. Truleg er det endå fleire, for i praksis er nok snittalderen høgare, og mange har ferre enn 6 hanndyr pr 100 søyer. Hanndyr har elendige odds. Då er det utruleg viktig at dei som slepp igjennom nålauget faktisk ber med seg genane vi ønskjer oss.

Det at ein får eit nært forhold til eit dyr, gjer det ikkje meir egna for bruk i avl

Det er lett å få inntrykk av at dei som har nokre få sauar for kosen er overrepresenterte i salsannonsene.  Bilete av dyr som ligg langt frå rasestandarden, og gjerne av alle vêrlamma i flokken vert presantert som potensielle avlsdyr. Det er sjølvsagt ikkje ulovleg, men det er uheldig at ein betydeleg del av avlsarbeidet i rasa vert drive av på denne måten. Kor mange av dei som faktisk vert selt, veit eg ikkje, men truleg er det ein ikkje ubetydeleg del. Ein del gongar kan det framstå som om at dyra vert seld først og fremst fordi dei som eig dei ikkje vil slakte "vennane sine". Det er nok ikkje dette åleine som er årsaka til at mange dyr som er langt under avlskvalitet vert lagt ut til sal, men eg trur det er ein vesentleg del av problemet. Men hugs: det at du er glad i dyra, gjer dei ikkje meir egna for bruk i avl. Det at ein har få dyr, er heller ikkje eit hinder for å vere oppteken av avl og rasetypiske trekk.

Ein annan kandidat som også gjekk til slakt

Stoltheit i produktet ein leverer

Felles for svært mange som driv med aktivt utvalsarbeid, er at dei gjerne er kresne, og har utvikla eit auge for å sjå "feil", i staden for å vere stolte over alt dei har oppnådd i avlsarbeidet. I vår eigen flokk, sjølv etter fleire år med aktivt arbeid for å heve standarden, er det kanskje 5 vêrlam kvart år som held eit høgt nok nivå til at eg kan «anbefale dei til ein venn». Då har eg normalt 75 stk å velje i. Eg legg stoltheita mi at dyra som vert selt ut av flokken, held god kvalitet. Eg er ikkje åleine om å ha det som utgangspunkt.

Løysing på problemet med at mange hanndyr av for dårleg kvalitet vert lagt ut til sal, er nok ikkje å kjeppjage seljarane so snart dei legg ut ei annonse. Det vil nok verken motivere eller inspirere til å heve kvaliteten. Truleg ligg løysinga ein stad i midten. Dei som verkeleg arbeider aktivt med å avle fram gode rasetypiske dyr, må slutte å "skamme seg" over dyr som ikkje er perfekte, og heller vere stolt over kva dei faktisk har å by på. For mange av oss, er det nok fleire enn dyra som vert plukka ut til sal, som held betydeleg høgare nivå enn mykje av det som i dag vert annonsert. Om alle som er i same situasjon som oss legg ut desse til sal, vil nok situasjonen betrast. Og so må dei som sel "kosevêrane" sine, bruke tid på å finne den finaste av dei, og legge den ut til sal, om den er god nok. Rett og slett legge litt meir stoltheit i å tilby flotte dyr. Raseskulen som vi utarbeidde i regi av Norsk Villsaulag er eit fint hjelpemiddel til dette. Det er også lov å legge ut bilete av dyret, og spør kva folk syns. Mange er nok litt redde for å kommentere bilete av dyr med klare manglar, om ikkje den som legg dei ut inviterer til debatt.

Kvalitet kostar

Dessverre er det ikkje alltid enkelt å få selt vêrlam som ein har teke seg arbeidet med å sorterte ut, fotografere og annonsere. Ofte vert "kosevêrane" seld rimeleg, og det pressar prisen ned. Eg vil gjerne betale godt for fine dyr, og anbefalar alle andre å gjere det same. Å kjøpe «b-varer» for å sleppe å betale mva eller fordi eigaren ikkje vil sende den til slakt, vert dårleg butikk om det gjev deg dårlegare klassifisering på neste års slaktedyr. I verste fall avlar ein inn eigenskapar som tek år å rydde opp i. Å avle fram fine rasetypiske dyr, tek årevis med arbeid. Om ein er so heldig at du får kjøpt ein av dei finaste vêrane, er det greitt å betale skikkeleg. Den som sel dyret går glipp av både tilskot, skinn og eit fint slakt. Hugs at ein glimrande vêr, som gjev fine lam, er truleg verdt langt meir for din flokk enn seljaren krev. Norsk Villsaulag har rettleiande prisar har dette med i reknestykket, og er til god hjelp når pris skal fastsettast.



Ein annan kandidat, men denne fekk leve.

Andre viktige punkt å ta med seg:

1. Oppsøk kåringar i Norsk Villsaulag om det fins nær deg. Der kan du lære svært mykje om korleis du skal velje ut hanndyr for avl.

2. Skal du selje dyr, plukk ut dei finaste og mest rasetypiske. Ta gode bilete, både framanfrå, frå sida og bakfrå. Ver ærleg!

3. Prøv so godt du kan å sjekke dyra opp mot rasestandarden. Alle kan kontrollere at halen er kort og fri for ull (berre dekkhår). Føtene skal heller ikkje ha ull, berre dekkhår. Det same gjeld kjakane og panna.

4. Vêrar skal ha store, krølla horn. Desse må ha ei slik utforming at dei ikkje veks inn i nakke eller kjake. Vêrlam som har horn som minner meir om søyehorn skal sjølvsagt ikkje seljast som livdyr!

5. Flaskelam skal normalt ikkje nyttast i avl (her fins det sjølvsagt enkelte unntak). Dyr som stammar frå «dårlege mødre» vil ein ikkje avle på. Gode morseigenskapar er eit av dei viktigaste trekka med rasa. Sjå forøvrig punktet «det at ein får eit nært forhold til eit dyr, gjer det ikkje meir egna for bruk i avl.»

6. Dyr som kjem frå kryssingar med for eksempel gamalnorsk spelsau, skal ikkje brukast som avl!

7. Tenk på mangfaldet, både når du sel og når du kjøper dyr.

8. Om du har fine dyr, legg dei ut til sal, og ver stolt av dei, sjølv om dei ikkje er perfekte!


Kva er ditt syn? Legg gjerne igjen ein kommentar!

fredag 17. august 2018

Kampen for mangfaldet

Eit ord ein høyrer mykje om i villsaukretsar, er mangfald. Særleg i Austevoll var det veldig stort fokus på mangfald. Det er ikkje utan grunn. Eit stort mangfald er eit av dei viktigaste særtrekka til rasa, noko som er understreka i rasestandarden og i arbeidet for å ta vare på rasa. 

I flokken vår har vi mange typer og fargar. Då er det gøy å vere på tilsyn.

Under skildringa av særtrekka for rasa finn vi punktet «Stor genetisk variasjon og stort mangfald. Dette skal takast vare på.» For nokon som ikkje er kjent med rasa, vil det at dyra ikkje ser like ut vere ein av dei første tinga dei bit seg merke i med rasa. Det skilje den frå veldig mange andre husdyrraser, der normalen er at dei skal sjå veldig like ut.

Kva er so mangfaldet innan gamalnorsk sau? Det er viktig å vite at det ikkje berre fargane. Det er ulike typar dyr, både i storleik og fasong, ull, ulike typar temperament og so vidare. Ein av dei tinga eg arbeidde mest med når eg sat i styret til Norsk Villsaulag, var å få på plass ein rasestandard for gamalnorsk sau, og å formidle denne ut til alle som driv med rasen. Det var mildt sagt utfordrande å avgjere kva som er «innanfor» og kva som er «utanfor» i forhold til mangfaldet. Resultatet ber preg av eit visst slingringsmonn, men også med viktige avgrensingar: mangfaldet skal ikkje vere «kamuflasje» for innkryssing eller utvatning av rasa sine særtrekk.

Mangfaldet er ikkje berre grunnlag for frustrasjon og diskusjon. Mange av dei som driv med rasa synest at det er akkurat dette som verkeleg er gøy. Å gå rundt i flokken å kike på alle dei ulike typane. Nummeret på øyremerkja er ikkje det einaste som kan identifisere dei frå kvarandre. Alle dyra har sine særtrekk. Likevel kan mangfaldet vere lett å forsake i ei verd oppteken av rask profitt. Heldigvis er det pengar å hente i eit stort mangfald. Eit eksempel er sal av skinn. Om alle ser like ut, vert utvalet meir avgrensa og eksklusiviteten i at «ingen er like» borte. Eit stort mangfald, gjer rasa også meir motstandsdyktig mot sjukdom og gjer at den lettare kan tilpasse seg ulike driftsformer og behov. Det større bilete, som kanskje ikkje gjev klingande mynt i kassa, er at ut i frå denne rasa kan ein velje ut individ som kan danne grunnlaget for nye raser. Desse kan ha meir spissa eigenskapar. Eksempel på nye rasar avla fram frå gamalnorsk sau,  finn ein både i Norge og elles rundt Nord-Atlanteren. Dette kan verte viktig i arbeidet med å møte utfordringane som følgjer med eit meir ekstremt klima.

Mangfald i flokken

Sjølv om enkelte vil drage litt på det før dei innrømmer det: alle som driv med villsau, driv med utval. So lenge ikkje alle dyr får gå att, driv vi med utval. Alternativet er at naturen gjer utvalet, slik som er tilfellet for ville dyr. Då er det veldig viktig at ein har eit bevisst forhold til utval. Viss ikkje, vert det fort underbevisstheita som får råde. Då er det gjerne preferansar i utsjånad som vinn fram, og om få år har ein mista mykje av mangfaldet i flokken. Preferansar er også smittsamt. Det er lett for at «fine dyr» i ein flokk vert populær for sal som livdyr, og snart har alle like dyr. Det er her kampen kjem inn i biletet. Det å ta vare på eit stort mangfald, er ein kamp. Ein må heile tida leite etter kva eigenskapar eller trekk som er på vikande front i flokken. Då må ein både sette igjen søyelam og kjøpe vêrar som sikrar desse trekka. Dess mindre flokken er, dess vanskelegare er det naturleg nok å få til dette. Alternativet er sjølvsagt loddtrekning, sjølv om eg har til gode å høyre nokon som gjer det når dei står i bingen og skal sortere ut slaktedyr.

Like viktig som å sikre mangfaldet ein ser, er det ein ikkje ser. Det er sjølvsagt langt vanskelegare, men der fins råd. Eit stort mangfald i synlege trekk, vil auke mangfaldet for eigenskapane ein ikkje ser med det blotte auge. Fleire hanndyr, og oftare utskiftingar av hanndyr er også eit viktig tiltak. Norsk genressurssenter anbefaler 10 søyer pr vêr som eit tiltak for å sikre stort genetisk mangfald. Det kan by på både økonomiske utfordringar, og høgare tap som følgje av meir slåssing mellom hanndyr, men det er greitt å ha det i bakhovudet at fleire hanndyr er positivt for mangfaldet.

Vêrar av ulike typar er viktig for mangfaldet
Det er også viktig å prøve å få tak i hanndyr som er langt «ut i slekta». Å bytte fram og tilbake med ei anna besetning er ikkje positivt for mangfaldet. Om du nokon gong har lurt på kvifor eg og mange andre orkar å brukar sopass med tid og krefter på å opplyse om kva som er rasetypisk, og viktigheita av å ikkje krysse inn, er dette ein av motivasjonane. Dess fleire som har fokus på dette, dess fleire flokkar er det ein kan handle frå.

Det som truleg sit lengst inne for mange, er at ein av og til må velje det «nest beste» dyret, fordi dette har eigenskapar ein manglar i flokken. Eit anna tips er å ikkje bruke den flotte vêren eit år ekstra. Bruk heller sonen.

Avsluttingsvis vil eg oppmode alle som no skal i gong med å velje ut vêrar til avl og kva søyelam som skal få gå igjen, til å tenke på mangfaldet. Lukke til!

mandag 13. august 2018

Heilgrilla villsaulam – ein festmiddag!

Kjøt av villsau kan nyttast til nærmast alt. Sjølv har eg fått utruleg sansen for å grille det. Grilling får verkeleg fram det beste i kjøtet, men denne gongen var det duka for eit aldri so lite eksperiment: eg skulle heilgrille eit lam!


Å heilgrille eit lam tek tid, og eg skal innrømme at lammet, som var eit naudslakt, hadde budd i fryseboksen til mormora mi ei stund. Heldigvis var det sommarferie, og då kan ein ta seg tid til litt av det ein elles ikkje rekk i ein hektisk kvardag. Lammet var relativt lite, noko som korta ned på tida.


Eg fyrte opp grillen, spidda lammet på eit stålspyd, og smurde det inn med marinade. I grillen brukte eg vanleg grillkol, men eg kasta på bitar av fersk einer under grillinga for å få ein ekstra piff på smaken. Frå tid til anna snudde eg om på lammet, og då nytta eg høvet til å smøre på meir marinade. Det er viktig å ikkje starte med for sterk varme, men fylle på meg grillkol undervegs slik at varmen er jamn.

Røyk frå einer gir ein ekstra spiss på smaken


Etter nokre timar, skulle eg skjere av ein bog til servering. Kniven trengte eg ikkje, for når eg tok i bogen og skulle til å skjere, losna den av seg sjølv. Smaken var nydeleg, og kjøtet smelta på tunga! Dette må bli ein fast tradisjon! Dessverre vart det so godt, at dei flotte «sminka» matbileta måtte vente til neste gong.

Nydeleg møyrt kjøt, som smeltar på tunga!
Du veit det er godt når Endre går laus på beina!
Om du skal prøve å heilgrille lam, vil eg anbefale deg å bestille eit lite lam, og gi beskjed om at du ønskjer det upartert. Fordelen med eit litt mindre lam, er at det er lettare å få det gjennomsteikt utan at dei tynnaste delane er svartsvidd. Som kjent kjem dyr i alle storleikar, og i ei villsaubesetning, der mange berre slaktar ein gong for året, vil der normalt vere slakt som er godt egna til heilgrilling, utan at du treng å invitere dusinvis av gjestar. Om du skal det, er det kanskje like godt å grille fleire.

Lukke til, og god appetitt!

mandag 30. juli 2018

Ikkje siste reis - del 5

Frå tid til anna treff ein menneskjer ein bit seg merke i. For det er gjerne dei som tenkjer litt annleis ein hugsar best. Dei som tørr å gå utanfor råsa. Friske pust, som kan sette saker og ting i eit anna lys. 


Eli Bjørkelid må kunne kallast eit frisk pust. Ho fekk haik eit lite stykke på vegen, og vi hadde ikkje køyrt av ferga før den eine diskusjonen tok over for den andre, og før vi visste ordet av det var vi i Knarvik, der ho skulle av. Dei to som hadde delt baksete med ho, tenkte kanskje at det var greitt å få midtsetet tilbake. Kva veit eg. Sjølv synes eg det var litt dumt ho ikkje skulle lenger, for konklusjonane var fortsatt eit stykke unna, men eg kjente meg trygg på at vi kom til å treffast igjen.

Denne flotte vêren slapp ikkje so lett frå tankane mine
Alle veit at ei god reiseskildring, berre skal spegle reisa i det indre. I motsetning til dei kjente reisefilmane frå populærkulturen, der hovudpersonane ofte reflekterer over livets store spørsmål, medan dei køyrer over endelause vidder eller ørkenar, er Vestlandet fullt av krappe svingar som alle krev merksemda di. Det at ein har bilen full med folk som gjerne tek ein diskusjon, hjelp heller ikkje på. I alle fall til eg fekk sett av reisefølgjet, og berre den siste 1,5 timen låg framføre meg, åleine. Vartdalstranda. Ein tur eg har køyrt utallege gongar før. Ein stad ein kan reflektere, eller kanskje oftare, kjenne på at no må ein snart stoppe å ta ein dubb, slik ein ikkje sovnar bak rattet. På denne turen var det heldigvis refleksjonane som fekk plass.

Eg var ferdig i styret i Norsk Villsaulag, men reisa som starta med ei kjensle av at ringen skulle sluttast, enda heller med ei kjensle av å glede meg til neste tur. Eg ville sjå meir. Lære meir. Engasjere meg. Sjå sauane til Jon Inge på Fitjar. Dei han hadde hevda var endå flottare enn dyra han hadde på Austevoll. Få treffe folka i Agder, som skjøttar lyngheiene rundt Lindesnes. Brenne lyng i lag med Ove Stumo og tøffingane på Haugalandet, eller kanskje drage i gong noko liknande på våre kantar. Få besøke Hilde på Vêrlandet. Kanskje ein tur til Shetland, Orknøyane og Hebridane. Sjå Soay-sauen på St. Hilda. Alv Ottar og eg hadde faktisk snakka litt om det… Men først må eg føre litt tilsyn med dei heime, og sauane på Uksnøya. Kanskje skrive litt for medlemsbladet Villsauen, når tida tillèt det. So får tida vise kva meir ein rekk over.

Ein vert ikkje rik i pengar av å sitte i eit slikt verv, der ein arbeider gratis. Ofte går det også utover anna lønna arbeid. Ein brukar fridagar på å reise, og ei slunka kasse gjer det lettare å runde ned enn opp på reiserekningane.

Men ville eg vore forutan?

Dei gode vennskapa? Historiene rundt middagsbord og i bilen? Lærdomen frå gamle menn med mykje livsvisdom? Kjekke kvinner, menn og dyr frå heile landet? Dei flotte rumpene? (Red. merk: spælane på sauene) Dei fantastiske stadane, som berre nokre få heldige får oppleve?

Aldri.

Takk for turen. Vi sjåast igjen.

Har du likt å vere med på turen? Legg gjerne igjen ein kommentar. Og hugs: meld deg inn i Norsk Villsaulag. Dei har mykje spennandes på gong!

onsdag 25. juli 2018

Ikkje siste reis - Del 4

Søndagen opna med god frukost, før vi sette kurs mot Vik, der John Inge Vik har bygt opp ei stor driftsbygning, og satsar stort på villsaudrift. 

Omvising i den nye fjøsen til Jon Inge Vik
Ein av dei mest spanande tinga med å reise rundt å sjå på villsauar, er som eg har nemnd at dyra er litt ulike mellom ulike landsdeler, og for so vidt mellom ulike besetningar. Etter å ha arbeidd mykje med rasestandarden til rasa, er det ein ting som har vist seg utfordrande å sikre, nemleg lengda på spælen. Nina Hovden Sæter i Norsk Genressurssenter, hevda at dette var det viktigaste særtrekket til rasa. Eg, og dei aller fleste andre, slit med å få tak i avlsdyr med fine, korte spælar. Det er inga hemmelegheit at det ikkje berre er «villsaublod» i årane på dyra våre, og lange halar er ei arv frå dette. Korleis var so stoda i Austevoll? Fanst det fortsatt dyr som kunne vise til dei nærmast mytiske «10-12 cm» som eldre litteratur viser til? Eit av dei store spenningsmomenta på turen, i alle fall for min del, var akkurat dette, og no var eg so nær eit svar eg kunne kome. John Inge har mange dyr. Akkurat kor mange dyr han har vil han ikkje ut med, men det var snakk om 16 ulike flokkar på 14 ulike øyer. Vi skulle innom eit par av dei, og eg hadde håp om i alle fall få litt oversikt over korleis stoda var.

Alv Ottar kikar på villsau

Nokre av sauane til Jon Inge

Søye med lam
Ein kunne lett ta seg sjølv i å tenkje at ein mann med truleg eit firesifra tal villsauar, fort mista kontrollen. Og det var vel her mange fekk den største aha-opplevinga på heile turen kom, når John Inge kunne peike og fortelje om slektskapet mellom dyra i fleire generasjonar bakover. Det var rett og slett imponerande, sjølv om vi rett nok ikkje kunne verifisere at han ikkje bløffa oss!

Jon Inge Vik viser fram nokre av vêrane sine
Dette ser no lovande ut!

Det gjekk ikkje lenge før eg såg han. Ein fin vêr, med ein spæl kortare enn noko anna eg har sett. Då var det altso ikkje berre ei myte, dyra med dei skikkeleg korte spælane. Å fotografere dyr er ikkje enkelt, men heldigvis hadde eg massevis av plass på minnekortet. Etter å ha fått spælen på film, såg eg ein annan vêr. Ein som eg trur Egil heime på Sunnmøre hadde sett stor pris på. Var der plass i bagasjerommet til begge to? Hmm. Det kom til å bli trongt, og med Mattilsynet sine åtvaringar frå dagen før friskt i minnet, vart det ingen blindpassasjer denne dagen. Det var synd, for dette hadde vore ei perfekt trøst til ein som ikkje fekk vere med på denne fantastiske turen. Og sjølvsagt ei fin gåve til meg sjølv.
Spraglete dyr gjev fine skinn!

Denne vil eg ha med heim!
Snakk om kort spæl!

Her var det fleire spennandes dyr å kike på
Her var det fleire lovande kandidatar til å "smugle" heim
Denne er perfekt til Egil!
Fin spæl hadde den også!

Eg fekk sett mange dyr på denne reisa. Det var mykje forskjellege dyr, både i storleik og type, korte og lange spælar, fine og mindre fine horn. Men dei finaste dyra, var veldig fine. Og dei kortaste spælane var kortare og finare enn noko anna eg hadde sett. Dette arvematerialet skulle vi fått hand i. Mange av dyra eg hadde sett var merkbart mindre enn dei heime. Om dette skuldast arv eller miljø, var ein av diskusjonane som hadde gått heile helga. Det er lite tvil om at mange stader er beita rimeleg skrinne, mykje grunna dei knallharde bergartane i Austevoll, som gjev dårlegare vekstforhold for vegetasjonen. Slik sett er det i alle fall eit visst innslag av miljø.

Viktigheita av å ha dyr som er tilpassa beita og driftsform, var også ein av konklusjonane frå paneldebatten vi hadde dagen før. Å kjøpe vêrar frå besetningar som over lengre tid har valt ut dyr som produserer godt med vinterfôring, og so bruke dei i ei besetning utan vinterfôring, kan slå uheldig ut.

Bilen var lasta med mange inntrykk i det vi sette kursen mot fergekaia og vegen heim.




Å knipe ned i dyra er viktig for å sjekke haldet
Enkelte dyr skiller seg umiddelbart ut. Det var tilfellet for denne nydelege søya.
Dyr i ulike fargar - det likar vi
Fin spæl. Vinterulla er snart laus.
Denne søya har snart fått av seg ulla
Flott kulturlandskap
Det er vel ikkje mykje som er finare å sjå på enn villsau i slike omgivnader?
Her har dei arbeidd for kvar ein kvadratmeter med jord!
Imponerande ryddingsarbeid

Eg elskar byggverk i naturstein!
Av og til vert fotografen objektet - Foto: Mone Løvøy

Sjekk den veita!
Fin utsikt for vevkjæringa som har funne seg til rette i veita


lørdag 21. juli 2018

Ikkje siste reis - del 3

Vi har kome til del tre av reisebrevet frå Austevoll. Om du ikkje har lest dei to første, klikk på koplingane under for å lese dei.

Del 1
Del 2

Slike vakre stader er det mange av på Austevoll
Etter at den formelle delen var unnagjort (som du kan lese referatet frå ved å klikke her) var det klart for det eg hadde sett fram til so lenge - turen ut til Horgo. Eg var rimeleg fornøgd med at skodda ikkje hadde kome, sjølv om det fine vêret den siste tida skulle tilseie at den burde lagt grauttjukk over oss. Kanskje var det tilfeldigheiter, eller kanskje var det villsaugudane som visste kor mykje eg hadde sett fram til dette. Uansett årsak, skodda var ikkje å sjå, og eg turte å tru på at dette skulle ordne seg i det eg sette meg i bilen.

Vi var nok litt seint ute, og lysta til å sjå Horgo var større enn nokon gong før, men det å halde følgje med dei lokale på dei kronglete vegane, var nok lettare sagt enn gjort. Bilkortesja sprakk etter kvart opp, og enkelte fekk nok sett litt meir av Austevoll enn planlagt. Heldigvis fann alle til slutt vegen til båten, og vips - so var vi i båten på veg ut. Før vi la til kai var det klart at dette var ein plass fleire enn villsaufolk sette pris på. Båtane låg ankra opp rundt om i vågar og viker, rundt om øya, med smilande folk om bord. Eit tydeleg teikn på at dette var plassen å vere. Eg gjekk i land, med ei viss kjensle av ærefrykt. For ein villsaumann, er dette heilag grunn.

Etter å ha fått summa oss, og fått litt informasjon frå Lars Erling, gjekk turen opp skråninga opp til huset som Lars Erling hadde kjøpt på øya, og som han og kona brukte som fritidshus. Staden det låg på var det ingenting å seie på, i alle fall slik som vêret var denne dagen. Utsikta frå tunet var upåklageleg, og med ei smilande kone i døropninga og med villsauane gåande rundt huset, var det ikkje vanskeleg å forstå kva som gjer at Lars Erling tilsynelatande alltid er i godt humør.

Lars Erling (i kvit skjorte) ønskjer oss velkomen

Ingenting å seie på utsikta frå tunet til Lars Erling










Dyra var nok dessverre ikkje so tamme at vi fekk kome heilt innpå, men det gjorde ingenting. Eg hadde kikert, og i tillegg var det mykje anna å kike på, både når det gjaldt kulturlandskap, brannflater og ikkje minst den spanande geografien. Lars Erling delte frå erfaringane sine. Og dei er det mange av. Er det ein ting ein bit seg merke til når ein diskuterer rasa med austevollingane, er det viktigheita av å sikre mangfaldet. Det er eit ord vi også har framheva i rasestandarden, og noko som skil seg ut frå dei fleste andre husdyrraser. Å avgrense kva som er «innanfor» og «utanfor» mangfaldet er ikkje enkelt, men det betyr ikkje at ein skal gje opp å definere rasa, eller kva trekk vi må hegne om.

Horgo var rimeleg ulik Uksnøya, men visse fellestrekk var der. Det var ein kronglete geografi som gjorde sankinga utfordrande, ein måtte ha båt for å kome ut, og beitesamansetninga var ikkje heilt ulik den eg hadde. Begge stader har ein brent lyng, og områda låg eksponert for vêr og vind, sjølv om det nok er endå meir vêrhardt heime på Uksnøya. Viktige ulikheiter var at på Horgo var strandsona mykje brattare, men dei trengte ikkje vente på fjøre sjø for å sanke. Bergartane her gjorde nok beita skrinnare enn mine, noko også lammetalet vitna om. Men det er ein av dei tinga som er flott med denne rasa. Produksjonen kan og må tilpassast arealet, og det fins mange vegar til mål.



Torunn Haukanes er fornøgd med det ho ser
Ove "Pyro" Stumo nyt synet av nybrent lynghei

Det er ikkje berre villsauar som likar seg på Horgo

Røsslyng slik vi likar å sjå den


Eg hadde nok likt å hatt endå meir tid der ute, men eg trøsta meg med at dette ikkje skulle bli siste turen til Horgo. Medan vi venta på båten heim, fekk eg filma Lars Erling som fortalte om korleis villsauen hadde blitt redda. Den historia rekk eg ikkje no, men får kome i ei eiga sak seinare. Det skal rett nok seiast at knotten også likar seg på Horgo, og når kameramannen er spesielt populær blant knotten, var det ikkje lett å halde kamera roleg under filminga.

Lars Erling viser Mone Løvøy informasjonsheftet som markerte starten på markandsføringa av "villsau"
På veg heim frå Horgo
Over på «fastlandet», bar det heimover, der middagen venta. Lars Erling skulle stoppe på heimegarden sin for å skifte, og då forstår vel dei lesarane som har vore med sidan starten av reisebrevet, at eg også måtte ta eit stopp. Der fekk vi kika nærare på dyra hans, og korleis desse såg ut. Vi fekk og stifte kjennskap til dei «ekte» villsauane på Austevoll, dei som er forvilla, og går utan menneskeleg innblanding heile liva sine. Vi kunne sjå dei gjekk nede på markane, og kom ikkje opp når Lars Erling lokka inn dyra sine. Kva skjebne som er den rette for desse dyra, er nok eit omstridt tema. Det som er sikkert, er at dei ber på viktige genar for rasa, spesielt for oss som driv ekstensivt, og ein bør heller forsøke å samle dei inn enn å skyte dei ut.

Villsauane til Lars Erling er på veg mot oss
Trangt om plassen!
Flotte dyr!
Lars Erling har eit bra mangfald i flokkane sine
Villsauar på Selbjørn
Her ser du "ekte" villsau - dyr som går utan eigarskap
Desse dyra er forvilla og greier seg godt på eigenhand - dei ber på viktig arvemateriale

Heime på garden venta ein nydeleg middag og god prat utover kvelden, men søndagen var heller ikkje utan program, og vi gjekk til sengs i nokon lunde kristen tid.


Stangeland Gjestegard