tirsdag 19. juni 2018

Ikkje siste reis - del 1

Helga 1.-3. juni var det klart for årsmøte i Norsk Villsaulag. Jøye meg kor eg gledde meg!

Årsmøta i Norsk Villsaulag roterer mellom dei ulike lokallaga., og i år var turen komen til Austevoll, nærmare bestemt Stangeland gjestegard på øya Stolmen. Austevoll er staden å reise om du er interessert i villsau. Det var her dei siste restane av rasa overlevde i ei tid der berre nokre få såg verdiane som låg i rasa. Det var frå desse øyane rasa igjen spreidde seg når ho fekk sin renessanse. For min del var det første tur til Austevoll, sjølv om eg fleire gongar har reist forbi med båt.

Eit av dei store spenningsmomenta i det eg pakka baggen min før vi reiste, var om det fantastiske maivêret ville vare lenge nok til at vi fekk med oss turen til øya Horgo. Det første «møtet» mitt med øya Horgo, var i eit stykke eg las på nett, skreve av Lars Erling Horgen på nettstaden sheep-isle.dk. I denne artikkelen, som var noko av dei einaste som fans på nett av villsaustoff, var det skreve om drifta på Horgo.  Det heile fekk meg til å bli interessert i historia og særtrekka til rasa, ikkje berre det å drive med rasa. Slik sett var det som om ringen vart slutta.

Heldigvis hadde eg fått treffe Lars Erling ein gong tidlegare. Det første året eg sat i styret Norsk Villsaulag, var også Lars Erling med i styret. Det vart nok i overkant mange spørsmål frå mi side, men eg forstod at drifta hans på Horgo var mykje lik vår eiga ute på Uksnøya, og eg har sidan drøymt om å få besøke øya. Lars Erling hadde mykje å fortelje, og det var lærerikt å høyre på historiene frå ein som må ta ein god del av æra for at rasa i det heile tatt eksisterer i dag, i tillegg til å vere ein av primus motorane for at Norsk Villsaulag vart stifta for snart 25 år sidan. Ja, i tillegg til æra for at eg no stod på rommet og pakka baggen min klar for å reise, sjølv om det nok ikkje kjem til å skrivast inn i historiebøkene.

Årsmøtet på Austevoll skulle vere punktum for styrearbeidet mitt i Norsk Villsaulag, i alle fall for denne gong. Det har vore 4 kjekke år, men tida stekkjer ikkje lenger til, og med unge nummer tre i kjømda, var det rett å seie stopp no.

Det var også tilfellet for avtroppande formann Alv Ottar, som eg har vore so heldig å verte kjent med gjennom villsaumiljøet. Han har rett nok, so langt eg kjenner til, ikkje fleire ungar på veg, men med fleire jarn i elden enn nokon annan mann, kan det bli nok - også for ein som held seg uforskamma sprek og kvikk, ein anstendig alder til trass.

Første gong eg traff han etter å ha kome inn i styret, var på ferga på veg til Trøndelag. Eg skulle betale for bil og éin sa eg. Alv Ottar retta meg, og sa han var honnør. Eg trudde han bløffa, men det viste seg at han var 73 år. Det er 4 år sidan, men han klatrar framleis opp i høge tre med havørnreir for å ringmerke ungane på ein måte som hadde gjort ein kvar tenåring til skamme.

Tidleg fredag morgon sette eg meg i bilen, og henta Alv Ottar, og ikkje lenge etter henta vi Mone, ein av utsendingane frå Sunnmøre Villsaulag, og mannen hennar Bernt. Mone er ei lystig og triveleg dame med godt humør. Bernt er nok ikkje av den typen som fekk tilsnakk for å prate i timane når han gjekk på skule, men med eit lurt smil, er det aldri godt å vite kva han finn på. Den siste vi skulle ha med oss, Egil Kvalsund, fekk dessverre ikkje «fri» frå gartneripliktene sine og måtte vere heime. Eit skår i gleda for både oss og han. Heldigvis kjem det fleire moglegheiter for ein slik kjekk kar. Resten av gjengen var samla, og det var altso duka for ein aldri so liten road trip.

Rett etter at vi passerte Folkestad i stålande solskin, fekk vi vite at Mone hadde laga hjorte-karbonadesmørbrød. Eg var kanskje ikkje svolten, men rasteplassen kunne ikkje kome fort nok. Men turen var lang, og det vart greitt å få nokre kilometer på trippteljaren før vi tok pause. Ved Sognefjorden greidde vi ikkje vente lenger, og ei aldri so lita naudbremsing gjorde at vi fekk plass ved ein litt dårleg merka rasteplass ikkje langt frå Lavik. Maten var aldeles nydeleg, og eg var veldig glad for at Mone og Bernt ikkje berre bidrog med god stemning i bilen, men også eit slikt kulinarisk høgdepunkt, sjølv om det vart på ein nedstøva rasteplass, der Alv Ottar tydeleg kunne kjenne lukta av laksefôr frå flåta lenger ute i fjorden. Etter ein liten svipptur ned i fjellsida for å inspisere rogneskogen, som såg ut til å ha eksepsjonelt lange lauv, var vi tilbake i bilen med retning Austevoll.

Alv Ottar og eg har delt bil - og for den del rom, på fleire turar i tida vi har vore i styret. Alderen har aldri vore ei hindring for å bli gode kameratar. Alv Ottar er ekstremt kunnskapsrik, engasjert og huskar den minste detalj frå eit langt og innhaldsrikt liv. I tillegg er han rimeleg lang i praten, og tek seg god tid når argumentasjonen vert sortert og presentert. Flaks vi skal langt, kan du seie.

Nordfjord. Anda. Førde. Oppedal. Hillesvåg (ja, der ullvarefabrikken ligg). Ei lita omkøyring i Bergen og endeleg, ferje til Austevoll. Framleis sol, inga skodde. Horgo er framleis på timeplanen. Is nummer tre (trur eg). Austevoll i det fjerne.


onsdag 13. juni 2018

Dei sju landeplagene?

Medan Sør-Noreg har bada seg sol og tropevarmen har sett stadig nye rekordar, har ei murrande kjensle festa seg i mageregionen på fleire og fleire bønder. Slik har det også vore for oss som driv med villsau på Uksnøya. 

I år har vore eit spesielt år. Den eine "landeplaga" har avløyst den andre - kald vår, varm og tørr vår, og so grågåsa. Den varme tørre våren, som såg ut som ei velsigning, og avløyste ein svært kald vår, der graset stod og hutra i vente på litt varme, vart meir og meir likt ei landeplage. For å gjere ting verre, har konflikta med grågåsa nådd nye høgder. Sidan grasveksten har stoppa opp på grunn av tørka, vert det meir kamp om det graset finst. Det er dårleg nytt for tilveksten på lamma. Heldigvis er arealet stort og variert, og det fins anna mat tilgjengeleg. Likevel er ikkje næringsverdien like god i all maten som er tilgjengeleg, og som bonde ønskjer overflod, slik at dyra kan plukke det som er har størst verdi for dei. Ein forverrande faktor for grasveksten, er at havskodda, som vanlegvis øydelegg mange fine sommardagar for solhungrie møringar, har vore fråverande i lengre periodar. Skodda kjem med både fukt frå havet og skjul for sola, men altso ikkje i år.

Ein av dei viktigaste tinga ein kan gjere om vår og sommar, er å sikre dyra god tilgang på vatn. Erfaring viser at dyra treng svært lite vatn vinterstid, sjølv når alt er botnfrose. Derimot aukar behovet voldsomt når søyene skal produsere mjølk. Heldigvis har vi fleire tusen liter vatn lagra i tankar i løa, med fall ned til fleire drikkekar, slik at dyra heile tida kan forsyne seg. Når dei drikk vatn frå tankane, kan vi følgje med på forbruket, og det viser seg at dette er eit svært populært tilbod, også i periodar utan tørke.

Brakkvass-søylene er inntørka, og berre saltet ligg igjen - Foto: Kjartan P. Fjørtoft
Drikkekaret er populært for både fugl og dyr - Foto: Kjartan P. Fjørtoft
Slik har nok ingen levande mann sett Uksnøy før - Foto: Kjartan P. Fjørtoft
Tunet er nedbeitt av grågås, og berre skiten ligg igjen - Foto: Kjartan P. Fjørtoft
Den grunne jorda er utsett for tørke - Kjartan P. Fjørtoft
Her trengst det mykje vatn til - Foto: Kjartan P. Fjørtoft
Heldigvis finst det litt gras igjen, og ein del er framleis fint i fargen - Foto: Kjartan P. Fjørtoft
Raking av enorme mengder gåseskit - Foto: Kjartan P. Fjørtoft
Det meste av innmarksbeita er fulle av gåseskit - Foto: Kjartan P. Fjørtoft
Ikkje akkurat eit oppløftande syn - Foto: Kjartan P. Fjørtoft
No må vi berre håpe på regn. Mykje regn. Men ikkje so mykje at det vert voldsomt grasvekst, med lite næringsrikt gras. Vi vil ikkje har fleire "landeplager" i år - no får det halde.

mandag 19. mars 2018

Anna Blix si bok «Ein hyllest til sauen»



Anna Blix si bok «Ein hyllest til sauen» er ein brannfakkel av ei bok, i hendig lommeformat.

Først ei lita erkjenning :  Det å vere villsaubloggar er ikkje so lukrativt som mange kanskje trur. Ein tenkjer kanskje at ein typisk villsaubloggar vert invitert til inn og utland for å drikke champagne og kaste glans over arrangement, eller at ein får tilsendt ein masse spanande produkt som ein får til odel og eige, mot litt hyggeleg omtale på bloggen. Slik er det ikkje. No set eg uansett meir pris på eit glas med kald norsk mjølk, og ein og annan invitasjon til å snakke om sauehald og utmarksbruk, so det er ikkje synd i meg. Men her om dagen fekk eg ein pakke eg ikkje hadde bestilt. Inni var det ei bok tilsend frå Manifest forlag. Jøye meg, tenkte eg! Ei sponsa bok! Eg hadde allereie tenkt på å bestille ho, og som ein god sunnmøring, kunne eg glede meg over pengane eg hadde spart, medan eg kosa meg med boka under ullpleddet mitt. Då er det sagt: dette er eit innlegg tufta på eit sponsa produkt. Heldigvis kjem eg ikkje i noko etisk dilemma, for boka er so bra at ho likevel fortener omtale.

Villsausida sitt bilete.
Ingenting å seie på utsjånaden i alle fall!

Det seiast at skjønnheita kjem innanfrå, men i dette tilfellet må vi ofte litt spalteplass på utsida; det vakre smussomslaget. Boka ser ut som eit postkort som entusiastiske turistar kunne plukka med seg heim frå norgesferien. Det viser seg snart at det opne landskapet på framsida ikkje er tilfeldig utvalt, men meir om det seinare. Inni det vakre omslaget, skjuler det seg ei svært enkel, men samtidig stilig bok. Mine tankar gjekk til sauen vi er so glade i: audmjuk og tidlaus. Når omslaget ein gong vil gje tapt for slitasje og falming, er dette ei bok som vil skli fint inn i bokhylla på hytter og gardar rundt om i landet.

Boka er i lommeformat og har rundt 120 sider med tekst. Mange vil nok lese ho i eit strekk, både fordi ho er lettlest, men også fordi ho er vanskeleg å legge frå seg. Sjølv om boka utgjev seg for å vere ein hyllest til sauen, er ho mykje meir enn berre det. Anna Blix er biolog, og kva er då meir passande enn at vi startar med å stifte kjennskap til kva sauen si beiting i utmarka betyr for andre artar. Prikkrutevingen, ein sommarfuglart som er heilt avhengig av det ope landskapet som sauane bidreg til. Minkande utmarksbeiting gjer at leveområda gror att. Dette er berre eit eksempel på korleis endra beitebruk skaper ringverknader langt utover sauehaldet. 

Ein hyllest til sauen ville ikkje vore komplett utan at vi fekk fortalt historia til sauen, og korleis landet vårt i stor grad har blitt forma av dyra vi tok med oss hit til lands for fleire tusen år sidan. Forfattaren viar rett nok fleire sider til dette, men dveler ikkje lenge før ho legg bonderomantikken til sides og ser på det store bilete og stiller store spørsmål. Kva har skjedd med sauehaldet, og for den del med sauane i etterkrigstida, og kva betyr dette for både landskap og norsk sjølvforsyningsgrad? Det er her brannfakkelen rundt berekraft og kraftfôrimport kjem fram. Forfattaren let dei endelege konklusjonane vere opp til lesaren, men det er kanskje inga bombe at ho ønskjer å skifte fokus i sauenæringa frå volum til kvalitet og utmarksbruk. For alle oss som driv med ekstensiv villsaudrift og er oppteken av utmarksbruk og lavt kraftfôrbruk, er dette kjente argument. For dei i den meir intensive delen av næringa, er dette ei påminning om at det ikkje berre fins ein veg til mål, eller at kanskje måla bør flyttast.

Boka vert ikkje for detaljert når det kjem til ulikskapar i rasane sine eigenskapar, noko som passar boka sitt format og målgruppe. Kanskje finn ein og annan sauebonde eit og hitt å sette fingeren på, men det er uproblematisk so lenge dette ikkje er eit oppslagsverk, men først og fremst eit bok om kvar vi kjem frå - og  som stiller spørsmål om kvar vi skal, både som nordmenn og som sauebønder. Ho bør ikkje berre lesast av bøndene, men av alle som er opptekne av korleis landskapet rundt oss forandrar seg, politikarar som legg føringane for landbruket, og ikkje minst av forbrukarane som med sine innkjøp i stor grad kan påverke korleis landbruket tilpassar seg marknaden.

God lesing!
Ps: Legg gjerne igjen ein kommentar under om kva du synes om boka!

mandag 22. januar 2018

Å temme ein villsau - del 2

Som du kanskje har fått med deg, greidde vi å temme sauane på Uksnøya. Vi er rett nok ikkje heilt i mål, men flokken har eit heilt anna forhold til folk no enn tidlegare. 

Ta gjerne ein kik på del 1, der eg skreiv om korleis vi gjekk fram for å temme flokken vår. Den kan du opne ved å klikke her.

Liv og farfaren på veg mot nye eventyr
2017 kjem ikkje til å verte hugsa for året med god høyterre, og lageret av tørrhøy lot seg ikkje erstatte med nytt. Vi har difor ikkje kunne "sløse" med fôr slik vi har kunna før når vi har vore på tilsyn, og spenninga var stor når første 20-kilos høyballen vart spretta i romjula: kom dei til å kome springande til oss slik som før? Jauda, sauane var ikkje vanskelege å be, til det lukta høyet for godt.

Det er nok ein del kjekkare for både små og store når ein får kontakt med dyra ute på tilsyn. Skal ein få interessa til å drive med sau inn i komande generasjonar, er slike minne gull verdt.

Vi har tidlegare ikkje fått søyene til å ete av kraftfôret vi har med til vêrane, men no når vi var ute på tilsyn i helga, starta dei første å smake. Då gjekk det ikkje lenge før fleire heiv seg på. Enkelte vil kanskje tenke: "KVA!? Har Daniel starta å gje dyra sine kraftfôr??". Til dokke vil kan eg berre forsikre om at dokke kan ta det heilt med ro. Vi har ikkje tenkt å starte med "gris", men om å gje flokken ein liter eller to kraftfôr på deling, eit par gongar i månaden no på vinteren, gjer at vi kan "kjøpe oss tilgang" til flokken, er det ein veldig rimeleg pris å betale.

Når det gjeld sjølve temminga, må vi fortsatt forhalde oss litt roleg, og vi kan ikkje gå gjennom flokken å ta på dyra. Heldigvis går det rette vegen, og etter kvart som fleire og fleire av dyra vert rolegare, skal det meir til for flokken flyktar. Dyra kjem no springane når dei ser båten og høyrer stemmene våre rope på dei, men søkjer ikkje opp framande. Det har vi heller ikkje noko ønskje om.

Her kjem nokre bileter frå tilsynet vi var på no i helga. Ha ei fin veke, og hugs å følgje Villsausida på Facebook for å få oppdateringar og villsaustoff!

Pioneeren har gjort strandhogg på Uksnøya
Utsikt mot Fjørtofta og Skuløya, Haramsfjella i bakgrunnen
Vinteren kan vere fin, også her ute i havgapet

Godstemning i ettermiddagssola
Zorro, den største vêren vi har i flokken i år, er både glad i mat og kos
Villsau i lyngheia
Liv fekk endeleg treffe Zorro igjen, etter ein vinter med mykje dårleg vêr og grov sjø
Eit av dei nye vêrlamma vi kjøpte takkar ikkje nei til litt kraftfôr
Jenteklubben nyt ein smak av sommar
Klar modelloppdrag

"KNIPS"


onsdag 18. oktober 2017

Villsau med ein vri – porsmarinert lammebog

Før vi kjem til poenget; sjølve matretten, må vi innom Tor. Tor er ein ekte matentusiast, og sau står høgt oppe på favorittlista. Han har kjøpt lam av meg i fleire år, og kvar gong vi snakkast får eg gode mattips. Eit av desse tipsa, var å marinere lammekjøt i pors.

Pors er ei plante du kanskje ikkje har høyrt om, eller tenkt særleg over. Det er i grunn litt rart, for planta har lange tradisjonar her til lands, og har gitt namn på både Porsgrunn og fleire stader og vegar rundt om i landet. Sjølv hadde eg ingen kjennskap til ho, men når Tor anbefalte ho, måtte det prøvast. Ein augustdag ringte eg Tor for å få vite kor eg skulle plukke pors. –Ta det heilt med ro Daniel. Eg plukkar litt, og kjem innom deg.

Ein tørka kvast med pors klar til bruk

Om dette skuldast at ikkje ville dele dei beste lokalitetane, eller om han berre er svært generøs skal vi ikkje dvele vidare ved no, men ikkje lenge etter kom Tor innom i sin rasande flotte veteranbil, men ein fin bukett pors.

Porsen kunne godt tørke litt før den vart nytta fortalte han. Den kunne henge både inne og ute i solveggen. Når ein skulle bruke av den, anbefalte Tor å klippe av dei nyaste skota og knuse dei litt i mortaren før ein har dei i marinaden.

Med masse fersk lammekjøt i hus, passa det perfekt å invitere på middagsbesøk, og då måtte porsen til pers! Vi sette Liv på 2,5 år på saka med å lage marinade.

Slik ser det altso ut når ein 2,5 åring lagar marinade samstundes som foreldra steller kjøt
Etter å ha klippt opp porsen i bitar, får dei ein omgong i mortaren
Porsmarinert lammebog klar til steiking


Kjøtet vart langsteikt i steikepose, med mykje god marinade inni, og litt salt og pepper.
Det porsmarinerte lammekjøtet vart servert med sos kokt på bein frå kjøtdelane vi hadde beina ut og med kraft frå steikeposen, grønsaker og fløytepoteter.

Det heile vart ein kjempesuksess, og pors skal heilt klart bli ein del av lammekrydderarsenalet for framtida. Kartlegginga av aktuelle lokalitetar er allereie i gong; for kva passar betre som krydder enn ei plante som har vokse i kystlynghei og myr, og som etablerte seg i Norge for alvor når kystlyngheiene vart utbreidd? Snakk om høgkultur! God appetitt, og hugs å sende ei lita takk til Tor når du får smake porsmarinert villsaukjøt. Ja, om du finn ut kor du skal leite, då.


mandag 3. juli 2017

Sommarsanking 2017

Laurdag var det klart for sanking på Uksnøya! Dyra skulle tellast, klippast og vegast. 

Sjølve sankinga gjekk over all forventning, og det ramla vel ut av meg ein kommentar om at dette nesten vart kjedeleg. "Heldigvis" er det ikkje alltid slik...

Her kjem nokre bilete frå ein kjekk dag i havgapet!

Ulla hadde vokse godt ut, og mange av dyra hadde felt ulla sjølv - Foto: Ingrid Klokk
Benjamin med eit nymerka søyelam  - Foto: Ingrid Klokk
Susanne og Daniel. Den nærmaste søya hadde fått av seg all ulla sjølv - Foto: Ingrid Klokk
På veg mot veging  - Foto: Ingrid Klokk
Eit fint lam  - Foto: Ingrid Klokk
Dyra vert helde att inne i gjerdet fram til alle er ferdige. Då finn mor og lam lett tilbake, og dyr som stikk vil søkje mot flokken -   Foto: Ingrid Klokk
Odd Jan viser fram kosevêren Apollo, som hadde vore på ungkarsferie på ein eigen holme - Foto: Ingrid Klokk
Stor stas med lam - Foto: Ingrid Klokk
Til slutt ber det ut i det fri igjen, til stor glede for både folk og dyr  - Foto: Ingrid Klokk

Det vart registrert 152 lam, og alle nær som ei søye kom heim etter vinteren. Vi ga heller ikkje i år medisin, då ingen dyr viste teikn til sjukdom. Vi tok derimot avføringsprøver for analyse. Korleis du gjer dette, og resultatet av dette skal eg lage ei eiga sak på. 

Vi hadde æra av å få med tre syriske flyktningar, og ein journalist frå lokalavisa Nordre. Ta ein kik i avisa som kjem 04.07. Takk til alle gode hjelparar. Det hadde ikkje gått utan dokke!

tirsdag 13. juni 2017

Mysteriet 9075

I fjor vår, då dei første lamma kom til verda, oppdaga eg ei søye som hadde mista ulla på sidene. Dette var noko vi ikkje hadde opplevd før. Tankane starta å kverne på kva dette kunne vere. Parasittar? Ubalanse i næringsstoff? For tidleg røyting?


Bar hud på søya
Søya såg heldigvis ut til å vere i fin form, og ingen andre dyr viste teikn til det same problemet. Eg veit at både parasittar og manglar av viktige næringsstoff og mineral kan gje slike utslag. Likevel var det ikkje veldig sannsynleg at det skulle ha kome inn smitte, då øyane ligg veldig isolert, og alle hanndyr vert sett i karantene før dei slepp ut. Næringsmangel var også lite truleg, då beita er svært varierte, og av god hevd. Dyra har fri tilgang på fjøre, der dei kan finne mange viktige næringsstoff.

9075 midt i bilete

Ideelt sett skulle eg sanka ho inn for full inspeksjon, men sidan lamminga var i gong, var det svært risikabelt, og truleg ville ført til langt større skader. Å stresse flokken i lammetida kan få store konsekvensar. Vel heime var det tid for å ringe litt rundt til nokon av ekspertane eg har vore so heldig å verte kjent med. Kva kunne dette kunne vere? Fleire teoriar vart fremma, men ingen passa heilt inn. Høg feber vil dyra ofta miste ulla, men ikkje slik som dette. Ein av teoriane som kunne passe med symptoma var pelslus, noko som kan smitte via hjortedyr. På Uksnøya er det nok ekstremt sjeldan at vi får besøk av hjortedyr. I den grad dei kjem dit, reiser dei like fort, og risikoen for smitte er difor svært lav. Pelslus krev mykje behandling, noko som hadde vore utfordrande i vår driftsform, og eg håpte i det lengste at det ikkje var det som hadde funne vegen ut på øya.

Heldigvis var søya sopass tam at eg kunne lokke ho ganske nært, slik at vi fekk sjekka korleis det gjekk med ho.

Tida gjekk, og søya fekk lam, og ny ull. På sommarsankinga var eg veldig spent på korleis det gjekk med ho, og om vi kunne sjå nokon grunn til problemet. Men den gong ei. Ulla såg fantastisk ut, og vi greidde ikkje å finne noko parasittar i ulla. Ho var også i knallform og hadde fin mjelk i begge spenane. Sommaren gjekk, og til hausten var det ny inspeksjon. Ingenting å merke denne gongen heller, og søya fekk ein vinter til.

Men so, rett før lamming i vår, når bror og syster mi var ute på tilsyn, såg dei ei søye med same problem. Dei ringte meg og ga meg nummeret på øyremerkjet, og visst var det same søye som sist!

Kunne det vere at ho berre var for tidleg ute med å røyte? Kan det vere eit mentalt problem som gjer at ho nappar seg sjølv? Eg har høyrt historier om slikt frå andre. Kanskje har ho ei genetisk svakheit som gjer at ho ikkje greier å ta opp enkelte næringsstoff godt nok? Slikt kan skje, men det burde gitt utslag i vekt og hald. Enn so lenge får vi nok ikkje noko svar på mysteriet 9075, og sidan ho uansett er 8 år, vert det nok siste året på Uksnøya.

Kva er din teori? Legg gjerne igjen ein kommentar.