tirsdag 21. mai 2019

Brennsnut: mat for kongar og kårfolk

Det er ikkje mange matrettar som er meir typisk for Sunnmøre enn brennsnut. Brennsnut passar perfekt til kvardags, men er minst like godt til fest. På Fjørtofta, der eg vaks opp, er nok brennsnuten like viktig som flagget på 17. mai. 


Klar til fest!

Dei seinare åra har ein rett nok sett vekk kokinga til ein lokal kafe på andre sida av fjorden, men ein kvar fjørtofting med respekt for seg sjølv drøymer om brennsnut når ein går til sengs 16. mai. Heime på Fjørtofta fekk ein rett nok ikkje sove so mykje natt til 17., for då gjekk skrangletoget i rundar rundt øya, gjerne i form av ein traktor med henger, full av oljefat, bemanna av lokal ungdom med slegger. Heldigvis kunne ein ligge vak å tenke på brennsnut, i staden for å irritere seg over å ikkje få sove.
Men det er altso ikkje berre 17. mai ein kan servere brennsnut. Retten er perfekt året rundt, men kanskje aller best på seinvinteren og framover våren, no når ein har fått dei 14 serveringane med juleribbe (sjølvsagt av villsaukjøt) litt på avstand. For sjølv om det fins like mange oppskrifter på brennsnut som det fins Sunnmøringar, er det ein ting ein ikkje kjem unna: krafta skal kokast på salta fårekjøt, og då helst spekekjøtbeina (fenalår) ein har igjen frå jul. Og ein må ha grisemør. Ikkje gløym grisemøren!

Ein gong eg tok med eit spekekjøtlår på jobb, fann eg dagen etter det nedete beinet i boss. Eg hugsar ikkje om eg gret eller skreik ut i sjokk, men dei som var der, fekk i alle fall ei lita lekse om kor viktig akkurat dette beinet er; for denne beinknoken er sjølve grunnfjellet i sunnmørsk kokkekunst. (I lag med potetball, prinsefisk, klippfisk og eit par andre rettar, men det høyrer sjølvsagt ikkje til her på Villsausida.)

Ja, det er kanskje ikkje lett å tru at ein nedgnege bein, med knapt ei kjøtflis igjen skal vere verdt noko. Men det er den altso, og du vert alltid overraska over kor mykje kjøt som faktisk er igjen når du har fått vatna det ut og kokt det eit par timar.

Brennsnut er kanskje noko av det enklare ein kan lage, men det tek som mykje anna godt, litt tid. Kjøtbeina sagar ein av midt på for at dei skal ta mindre plass i panna. Legg dei i vatn i to døgn. Dette sikrar at krafta ikkje vert alt for salt. Kok beina i ca 2 timar, skum gjerne av undervegs for å få klarare kraft.

Ved å ta bort feittet frå toppen av krafta, vert ikkje krafta for feit.

Etter koking, ta ut beina for avkjøling. Før dei vert alt for kalde, (då vert det vanskelegare å få av kjøtet) piller ein av kjøtet, skjer det opp i passelege bitar, og plasserer det kaldt. Før ein går vidare, er det viktig å skilje av det meste av feittet som legg seg på toppen av krafta. Når det er gjort, sil krafta og smak om den er veldig salt. Eit tips her er å bruke so mykje kraft som du treng, og sette resten til sida. Spe ut med vatn om krafta i panna er for salt. Resten av krafta kan du fryse, gjerne i lag med gryteklart kjøt. Slik sett kan ein koke ei kjempestor panne med bein, og fryse kjøt dekt i kraft. Slik at ein kan lage ein supergod middag på kort tid, om kongen kjem på uventa besøk.
Gulrot, kålrabi og potet klare til innsats!

Kva som skal oppi brennsnuten, har mange eit nærmast religiøst forhold til. Det som er heilt bombesikkert, er at ein må ha fårekjøt, poteter, purrelauk og/eller vanleg lauk, gulrot, kålrabi, og bitar av grisemør. Eit tips her er å klippe hol i enden på grisemøren og trykkje ut mørkjøt i passelege bitar rett i den kokande krafta. Det går også an å bruke restar som ein har frose ned etter julemiddag. Ein kan også bruke erter, kål, pastinakk, selerirot og andre grønsaker. Bitar av grovpølse passar også godt; både grovpølsa til Rindal og Vossakorv frå Gilde passar godt. Heimanfrå er eg vand med å få kleppar i brennsnuten, ei form for eggebollar som truleg vart nytta for å spe ut brennsnuten.
Kor mykje ein skal bruke av kvar sort finns det ingen fasit på, men bruk gjerne 2 delar potet, 1 del gulrot og 1 kålrabi. Potetene skal delast i litt større bitar enn resten, og skal «synes på skeia».
Kok grønsakene møre, og tilsett fårekjøtet mot slutten. Smak til at brennsnuten er passeleg salt, og bruk peppar ved behov. Ofte er det den gode kjøtkrafta perfekt som den er. Om krafta er litt tynn, kan ein bruke vanleg kjøtbuljong for å få kraftigare smak.

Brennsnuten skal serverast rykande varm, med kald saft frå Brænne. Meir sunnmørsk vert det ikkje, og viktigast, det er fole gøtt!



lørdag 6. april 2019

Men naar Vaarsol i Bakkarne blenkte, fekk han Hug til si heimlege Strand - Fotokavalkade

Desse velkjente orda er ikkje mine, men Ivar Aasen sine, og er henta frå sjølvaste nasjonalsangen. (I alle fall den som burde ha vore det). Den oppsummerer perfekt korleis ein kvar kystbuar her i Noreg som har kjempa med båre og bråttsjø, sludd, vind og regn i månadsvis, kjenner det når no våren endeleg bankar på døra.


Fredag var ein slik fantastisk vårdag. Rett nok var det meir som ein smak av sommar. Fleire stadar i distriktet nærma det seg 20 grader, og det vart nesten for mykje av det gode på ein gong. Vi var spendt på om lamminga hadde starta, og nytta finevêret til å ta turen ut.

På Uksnøya var det ikkje fullt so varmt, men ikkje lenger etter vi kom i land, spakna den vesle vinden, og stemninga vart magisk. Det var ingen teikn til lamming, sjølv om det umogleg kan vere langt unda. Det elendige vêret i fjor haust, gjorde at det gjekk 150 dyr der ute ein månad lenger enn normalt. Pga dette utsette sleppet av vêrane med 2 veker, slik at den ekstra lasten på haustbeita ikkje gå ut over mjølkeproduksjonen til søyene. Med det kalde vêret siste vekene, har eg vore godt nøgd med den avgjerdsla. Men dyra er i alt anna enn dårleg hald. Dårleg vintervêr gjev feite sauar på Uksnøya. Då ligg tarestålet tjukt, i kvar ein krik og krok i øyriket. Sjølv om lyngheiane er finare enn nokon gong, er det nesten alltid nede i tara vi finn dyra når vi er på tilsyn. Slik var det og denne gongen.

Greie forhold


Etter å ha kika litt på avstand, tok vi turen mot dyra med kraftfôrbøtta, med håp om å få dei innpå oss. Det er lagt i frå alle dyra som et kraftfôr, so vi hadde med siste rest med lauv frå i fjor sommar. Lauvet var eit alternativ til høy, som vi brukar for å lokke til oss dyra for temming. Etter litt tilvenning, har dei fått sansen for lauvet. Når vi nærma oss dyra, trekkte dei litt saman, og litt vekk frå oss. Den vesle trekken gjekk feil veg, og då kjenner dei ikkje lukt av kjentfolk, eller av maten vi har med. Etter iherdig lokking og skramling med bøtta, gredde vi heldigvis tilslutt å lokke nokre av dyra til oss. Sjølv om det grøne graset let vente på seg, var det ingen teikn til at dyra var særleg svoltne. Mange av søyene var like brei som dei var lang, eit godt teikn for at lamming snart startar.

Stor fjøre - men større skulle ho verte
Smith-huset nyt vårsola

Liv har fått eigen kikkert!
Marius har fått ein større kikkert... - Foto: Terje A. Fjørtoft

Terje inspiserer terrenget for søyer med lam




Villsauane kosar seg med tang og tare
Legg merke til søye nr 2 frå venstre. Det må vere tvillingar :)
Svært mange grågås å sjå også
Villsaune kosar seg med tang og tare
Rasmus leiar ein liten gjeng mot oss - foto: Natalie Fjørtoft


Ein smak av sommar
Ein smak av sommar
Ein smak av sommar
Ein smak av sommar - foto: Natalie Fjørtoft
Ein smak av sommar - foto: Natalie Fjørtoft
Villsaubeite i havgapet

Harøya i det fjerne
Fjørtofta i det fjerne
Rasmusgarden
Ikkje lett å sette kursen heim i slikt vêr
Fristande med ein dukkert?
Natalie er fornøgd med turen


Lite sjøsprøyt på dei nypussa rutene til Terje


Det var ikkje lett å sette kursen heimover på ein slik kveld, men snart er påska her, og då vert det kanskje mogleg å få til nokre overnattingar der ute.

Ha ein fin vår!

onsdag 19. desember 2018

Brenn i tide – det kan bli for seint å svi

Det er gledeleg nok truleg fleire og fleire lyngheier som er i god hevd langs med kysten, men problemet er at resten av dei forfell stadig meir, og totalen vert soleis negativt. Om du er ein av dei som fortsatt ikkje har kome igong, bør du lese vidare.

Tapet av denne naturtypa skjer i rekordfart. Løysinga er kombinasjonen av brenning og beiting. Men sjølv om det blir prata om viktigheita av å brenne lyng, sit dei fleste som kan gjere noko på gjerdet. Det er kanskje ikkje rart. Å sette fyr på store områder med brennbart materiale, gjerne utan erfaring eller kompetanse, er ikkje utan risiko. Ein tenkjer over alt som kan gå gale. Og det er no viktig det, men tenkjer ein på at det er minst like mykje som kan gå gale om ein ikkje brenn?

Gammal lyng: den til høgre for midten er daud, og vil snart berre stå att som stilk, slik som til venstre for midten



Ei gammal og forfalla lynghei er svært sårbar. Både for tørke, frost, skadedyr, villbrann og ikkje minst utarming. Med eit meir ekstremt klima, er viktigheita av lyngbrenning endå viktigare. Ei frisk og frodig lynghei toler det meste. Den er også langt mindre brannfarleg enn ei gammal hei med høg og tett lyng, der mange av plantene er tørkeskada eller døyande. Dette er kjent materie for mange, men visste du at det for kan bli for seint å svi? Dette er eit problemstilling ein står ovanfor i områder der ein beiter utan å brenne. Røsslyngen, som ofte er i dårleg stand etter årevis utan beiting eller brenning, vil etter nokre år med beiting ofte stå igjen med mykje stilk og lite anna, gjerne med eit tett moselag i botnen. Når lyngen har kome til dette stadiet, er det nesten uråd å brenne, då det er for lite brennbart materiale til å få opp temperaturen til å brenne stilk og kanskje aller viktigast, moselaget som hindrar nyskota å sleppe igjennom. Når det har kome so langt, kan det vere at beitet må kvile, kanskje i fleire år. Det seier seg sjølv at å kome i denne situasjonen er dårleg for både kystlyngheia, men også deg som har dyr der.

Nyspiring etter brenning på Uksnøya
Ei frodig lynghei er ein føresetnad for god utedrift. Lave lammevekter og lammetal kan ofte skuldast lyngheier i dårleg hevd. Då er det lurt å kome i gong før det er for seint. Start planlegginga i dag. Kontakt andre med erfaring rundt deg, og få hjelp til planlegging og gjennomføring. Norsk Villsaulag har lyngbrenning som eit viktig satsingsområde, og har fleire stader arrangert kurs med både teoretisk og praktisk innhald. Lyngbrenning er spennandes og sosialt, men framfor alt eit kjempeviktig tiltak for å sikre gode beiter. Det er også råd å samarbeide med lokalt brannvesen. Fleire stader er det opna for at SMIL-midlar kan nyttast til å lønne brannvesenet, slik at dei kan bidra.


Mons Kvamme i Lyngheisenteret har skreve mykje om lyngbrenning. Ta gjerne eit google-søk. Ta gjerne ein kik på kva vi har gjort på Uksnøya. Klikk her for å lese.

Og hugs, brenn i tide – det kan bli for seint å svi! Lukke til!



mandag 5. november 2018

Dagen over dagar

Ein haustdag i 1993 vart eg spurt fri frå skulen. Eg skulle få fri dei tre siste timane, og so snart skuleklokka ringte ut, heiv eg med på sykkelen. Eg kjem godt i hug korleis eg sykla forbi ein traktor i godt driv heimover. Eg hadde aldri sykla so raskt heim frå skulen som denne dagen, men so var ikkje dette ein kva som helst dag.


Denne dagen skulle ein flokk villsauar fraktast ut på Uksnøya! Pappa var allereie kome ombord i båten og låg med motoren i gong. Dyra var i ferd med å verte lasta ombord i havtraktoren som skulle frakta dei ut frå Harøya. Her var det ikkje rom for drøling!

Drifta med villsau kom i gong som eit tiltak for å redusere skadane grågåsa medførte på innmarka på naboøyane. Målet var at markane på øya skulle kome tilbake til gammal glans, og soleis vere attraktiv for gåsa. Dette var eit samarbeid mellom landbrukskontoret, grunneigarane og bondelaga på Fjørtofta og Harøya. 17 lam vart henta frå Smøla, og neste vår hadde dei 14 søyelamma fått kvart sitt lam.


Den gongen var villsau ukjent for dei fleste.  Det er med eit smil om munnen eg minnest at vi vart fortalt at kjøtet var so dårleg på smak at det ikkje kunne brukast som mat. Det vart fremma forslag om at ein då måtte grave ned kjøtet når flokken vart for stor. Heldigvis vart nokre vêrlam teke med heim og slakta, og resten er, som ein ofte seier, historie.

Teksten over er rett nok henta frå arkivet her på sida, men so er dagen i dag ikkje ein kva som helst slags dag heller. Den er sjølve jubileumsdagen vår. I dag, den 5.11 er det akkurat 25 år sidan sauerasa som tidlegare hadde beitt kystlyngheiane lengst ute i havgapet vart "reintrodusert" på Uksnøya. Dyr frå denne flokken skulle finne vegen til mange stadar på Sunnmøre og i Romsdal, når rasa vart populært som landskapsarbeidar.

I samband med jubileumsartikkelen eg hadde ute tidlegare, vart eg kontakta av Tor Arild Engstad, som var med på prosjektet. Islandske Runar hadde dyretransportbil, og dei to starta med første ferge frå Aukra og køyrde til Edøya på Smøla. Per Halse leverte 17 villsauar, som dei to bringa til Myklebust, og vidare til Uksnøya. Tor Arild som arbeidde på landbrukskontoret, hadde med kamera, og foreviga dagen for ettertida.

Kjenner du igjen nokon på bileta? Legg gjerne igjen ein kommentar!
Foto: Tor Arild Engstad

Foto: Tor Arild Engstad

Foto: Tor Arild Engstad
Foto: Tor Arild Engstad
Foto: Tor Arild Engstad


Foto: Tor Arild Engstad
Foto: Tor Arild Engstad
Foto: Tor Arild Engstad
Foto: Tor Arild Engstad
Foto: Tor Arild Engstad
Foto: Tor Arild Engstad
Foto: Tor Arild Engstad


Foto: Tor Arild Engstad
Foto: Tor Arild Engstad
Foto: Tor Arild Engstad
Foto: Tor Arild Engstad
Foto: Tor Arild Engstad

Foto: Tor Arild Engstad
Foto: Tor Arild Engstad
Foto: Tor Arild Engstad
Foto: Tor Arild Engstad
Foto: Tor Arild Engstad
Takk til Tor Arild for bilete.

Og ja, guten med det store smilet, det er eg.

Om du vil lese meir om historia til Uksnøy Villsaulag, klikk her!